NÂNG CAO HIỆU QUẢ SỬ DỤNG PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC HIỆN ĐẠI TRONG CÁC NHÀ TRƯỜNG QUÂN ĐỘI

Mạc Văn Thắng

Trường Sĩ quan Pháo binh

          TÓM TẮT

Trong bối cảnh đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo trong Quân đội nhân dân Việt Nam, việc ứng dụng và phát huy hiệu quả các phương tiện dạy học hiện đại có ý nghĩa quan trọng, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo. Bài viết này phân tích cơ sở lý luận, thực tiễn và đề xuất một số giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng phương tiện dạy học hiện đại trong các nhà trường quân đội hiện nay.

ABSTRACT

In the context of fundamentally and comprehensively renewing education and training in the Vietnam People's Army, the application and effective promotion of modern teaching aids is of significant importance, contributing to the improvement of education and training quality. This article analyzes the theoretical and practical foundations and proposes several key solutions to enhance the effectiveness of using modern teaching aids in military schools today.

Keywords: Modern teaching tools; military school; teaching effectiveness

1. Đặt vấn đề

Trong tiến trình đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI, việc ứng dụng công nghệ hiện đại và phương tiện kỹ thuật số vào giảng dạy là một yêu cầu tất yếu, đặc biệt đối với hệ thống các nhà trường quân đội. Đặc thù của môi trường giáo dục quân sự là gắn liền giữa lý thuyết và thực hành, giữa học tập và huấn luyện, giữa đào tạo tri thức quân sự và rèn luyện phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống của người quân nhân cách mạng. Do đó, việc sử dụng hiệu quả các phương tiện dạy học hiện đại không chỉ góp phần đổi mới phương pháp giảng dạy, nâng cao chất lượng đào tạo mà còn có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng đội ngũ sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp có tư duy khoa học, khả năng tác chiến hiện đại, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.

Những năm gần đây, nhiều nhà trường trong Quân đội đã bước đầu triển khai ứng dụng các phương tiện dạy học hiện đại như bảng tương tác thông minh, mô phỏng huấn luyện ảo, phần mềm học liệu số, hệ thống học tập quản lý trực tuyến (LMS), thư viện điện tử... vào quá trình giảng dạy. Những phương tiện này đã hỗ trợ tích cực trong việc trực quan hóa kiến thức, phát huy tính tích cực, chủ động của người học và nâng cao chất lượng truyền đạt của giảng viên. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, việc sử dụng các phương tiện dạy học hiện đại vẫn còn những hạn chế đáng kể. Không ít thiết bị được đầu tư nhưng chưa được khai thác đúng mức, thậm chí rơi vào tình trạng lãng phí. Nhiều giảng viên, cán bộ quản lý còn lúng túng trong thao tác kỹ thuật và chưa tích hợp hiệu quả các phương tiện hiện đại vào bài giảng. Mặt khác, nhận thức về vai trò, giá trị và định hướng sử dụng phương tiện hiện đại trong môi trường sư phạm quân sự còn thiếu đồng bộ và chưa thực sự toàn diện.

Trước yêu cầu cấp thiết về nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo trong các nhà trường quân đội giai đoạn hiện nay, việc nâng cao hiệu quả sử dụng phương tiện dạy học hiện đại trở thành một nhiệm vụ quan trọng. Bài viết tập trung phân tích cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng và đề xuất các giải pháp có tính khả thi nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng phương tiện dạy học hiện đại trong nhà trường quân đội, góp phần hiện đại hóa giáo dục quân sự, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ sự nghiệp xây dựng Quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại.

2. Cơ sở lý luận và thực tiễn

2.1. Cơ sở lý luận về phương tiện dạy học hiện đại

Trong hệ thống giáo dục hiện đại, phương tiện dạy học giữ vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ giảng viên tổ chức quá trình truyền đạt tri thức và phát triển năng lực cho người học. Theo quan niệm giáo dục hiện đại, phương tiện dạy học không chỉ đơn thuần là công cụ hỗ trợ kỹ thuật, mà còn là một thành tố cấu thành của quá trình dạy học, có tác động tích cực đến việc đổi mới phương pháp giảng dạy, phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của người học.

Phương tiện dạy học hiện đại được hiểu là tập hợp các thiết bị, công nghệ, phần mềm và hệ thống hỗ trợ việc thiết kế, triển khai và đánh giá quá trình dạy học theo hướng trực quan hóa nội dung, tăng cường tính tương tác, số hóa tri thức và cá nhân hóa hoạt động học tập. Trong môi trường giáo dục quân sự, các phương tiện này bao gồm: bảng tương tác thông minh, hệ thống mô phỏng thực tế ảo (VR/AR), mô hình huấn luyện mô phỏng chiến thuật, phần mềm mô phỏng bắn pháo, hệ thống học tập trực tuyến, ngân hàng câu hỏi và học liệu số hóa, thư viện điện tử và các ứng dụng trí tuệ nhân tạo hỗ trợ đánh giá học tập.

Về mặt lý luận, việc ứng dụng phương tiện dạy học hiện đại phải gắn với nguyên tắc sư phạm, đặc biệt là nguyên tắc phù hợp với mục tiêu, nội dung và đối tượng người học; nguyên tắc đảm bảo tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học viên; nguyên tắc kế thừa và phát triển; nguyên tắc đảm bảo tính khả thi và hiệu quả. Đồng thời, cần gắn kết giữa phương tiện dạy học với phương pháp, nội dung, hình thức tổ chức dạy học và kiểm tra đánh giá nhằm bảo đảm sự đồng bộ trong toàn bộ quá trình đào tạo.

2.2. Thực trạng sử dụng phương tiện dạy học hiện đại trong các nhà trường quân đội

Trong những năm gần đây, các nhà trường quân đội đã có nhiều chuyển biến tích cực trong việc triển khai và sử dụng phương tiện dạy học hiện đại. Một số trường đã chủ động đầu tư, trang bị các thiết bị công nghệ mới, từng bước đưa vào giảng dạy các mô hình huấn luyện mô phỏng, hệ thống tương tác đa phương tiện và phần mềm hỗ trợ quản lý đào tạo. Đặc biệt, việc xây dựng học liệu điện tử, bài giảng số hóa và nền tảng học tập trực tuyến đã được chú trọng, tạo điều kiện thuận lợi cho học viên học tập linh hoạt, tiếp cận tri thức đa chiều và kiểm tra đánh giá thường xuyên.

Bên cạnh những kết quả đạt được, thực tiễn triển khai cũng bộc lộ không ít tồn tại và hạn chế. Trước hết, nhiều phương tiện dạy học hiện đại mới chỉ dừng lại ở mức độ thử nghiệm, chưa được sử dụng rộng rãi và hiệu quả trong các khoa, bộ môn. Không ít thiết bị được đầu tư thiếu đồng bộ hoặc không phù hợp với đặc thù chuyên ngành, dẫn đến lãng phí nguồn lực. Một số nhà trường chưa có chiến lược dài hạn trong việc xây dựng hệ sinh thái thiết bị - phần mềm - hạ tầng mạng – nhân lực vận hành, khiến việc khai thác phương tiện hiện đại gặp khó khăn.

Bên cạnh đó, đội ngũ giảng viên tuy có trình độ chuyên môn tốt nhưng còn hạn chế về kỹ năng sử dụng công nghệ, đặc biệt là trong thiết kế bài giảng tích hợp công nghệ và khai thác tính năng chuyên sâu của thiết bị. Một bộ phận giảng viên vẫn còn tâm lý e ngại, thiếu tự tin khi sử dụng thiết bị hiện đại, dẫn đến tình trạng sử dụng hình thức, đối phó hoặc lạm dụng một chiều. Mặt khác, hệ thống tài liệu hướng dẫn sử dụng, học liệu số, phần mềm mô phỏng chưa thực sự đầy đủ và phong phú, gây khó khăn cho việc triển khai đồng bộ.

Ngoài ra, công tác quản lý, kiểm tra, đánh giá hiệu quả sử dụng phương tiện dạy học hiện đại chưa được chú trọng đúng mức. Thiếu tiêu chí đánh giá khoa học và công cụ giám sát hiệu quả khiến việc sử dụng phương tiện vẫn mang tính hình thức ở một số đơn vị. Việc rút kinh nghiệm, tổng kết mô hình hiệu quả còn chậm, chưa tạo ra được các điển hình tiên tiến trong toàn quân.

2. 3. Nguyên nhân của những tồn tại

Nguyên nhân của những tồn tại trên xuất phát từ cả yếu tố chủ quan và khách quan. Về khách quan, một số thiết bị hiện đại có chi phí cao, yêu cầu kỹ thuật vận hành phức tạp và cần bảo trì thường xuyên, trong khi điều kiện ngân sách và nhân lực kỹ thuật của nhiều nhà trường còn hạn chế. Về chủ quan, nhận thức của một bộ phận cán bộ lãnh đạo, giảng viên và học viên về vai trò của phương tiện dạy học hiện đại còn chưa đầy đủ, dẫn đến chưa quan tâm đúng mức trong triển khai.

Thêm vào đó, công tác bồi dưỡng, tập huấn kỹ năng sử dụng thiết bị dạy học hiện đại cho giảng viên chưa được tiến hành thường xuyên, thiếu tính hệ thống và chưa gắn với yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học. Một số nhà trường chưa ban hành cơ chế khuyến khích đổi mới sáng tạo, chưa xây dựng lộ trình ứng dụng công nghệ trong giảng dạy một cách rõ ràng.

Từ những phân tích trên có thể khẳng định, việc sử dụng phương tiện dạy học hiện đại trong các nhà trường quân đội hiện nay tuy đã có những bước chuyển biến bước đầu, song còn tồn tại nhiều hạn chế cả về nhận thức, phương pháp triển khai, nhân lực và điều kiện kỹ thuật. Để thực sự phát huy vai trò của các phương tiện hiện đại trong nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo, cần thiết phải có các giải pháp đồng bộ, có lộ trình cụ thể, phù hợp với đặc thù môi trường sư phạm quân sự.

3. Một số giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng phương tiện dạy học hiện đại

Một là, tăng cường đầu tư, đồng bộ hóa hệ thống phương tiện dạy học hiện đại phù hợp với đặc thù đào tạo trong các nhà trường quân đội

Việc đầu tư phương tiện dạy học hiện đại là một trong những điều kiện tiên quyết để nâng cao chất lượng dạy học trong bối cảnh hiện nay. Tuy nhiên, đầu tư không đồng nghĩa với trang bị tràn lan, thiếu định hướng. Trong môi trường giáo dục quân sự, đầu tư cần phải đi đôi với đồng bộ, hợp lý và phù hợp với đặc thù đào tạo của từng ngành, từng đơn vị, bảo đảm hiệu quả sử dụng lâu dài và khả năng khai thác tối đa giá trị của thiết bị.

Hiện nay, nhiều nhà trường trong Quân đội đã được trang bị những phương tiện hiện đại như mô hình huấn luyện mô phỏng chiến thuật, bảng tương tác, hệ thống phần mềm mô phỏng bắn pháo, bắn súng, điều khiển khí tài, các hệ thống mô phỏng thực tế ảo (VR/AR), nền tảng học tập trực tuyến và hệ thống quản lý đào tạo (LMS). Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy sự phân bổ, đầu tư giữa các nhà trường còn thiếu cân đối, không đồng bộ về chủng loại, chất lượng và cấu hình thiết bị. Một số phương tiện không phù hợp với nội dung đào tạo, không tương thích với hạ tầng kỹ thuật hiện có hoặc không được cập nhật phần mềm dẫn đến tình trạng “đầu tư rồi để đó”.

Để khắc phục tình trạng này, cần xác lập rõ nhu cầu, mục tiêu sử dụng và đặc thù chuyên ngành đào tạo của từng nhà trường làm căn cứ cho việc lựa chọn, đầu tư trang bị phương tiện hiện đại. Quá trình đầu tư cần gắn chặt với định hướng chiến lược phát triển của nhà trường, bảo đảm tính thực tiễn và khả năng tích hợp với hệ sinh thái đào tạo hiện có. Đặc biệt, cần xây dựng quy hoạch tổng thể về hệ thống phương tiện dạy học hiện đại trong toàn quân theo hướng đồng bộ hóa, bao gồm thiết bị phần cứng, phần mềm chuyên dụng, tài nguyên số và hệ thống kết nối thông tin.

Ngoài ra, công tác bảo trì, bảo dưỡng và nâng cấp định kỳ cũng cần được chú trọng nhằm duy trì khả năng hoạt động ổn định, hạn chế tình trạng thiết bị hư hỏng kéo dài hoặc lỗi thời không thể sử dụng. Việc thiết lập các trung tâm kỹ thuật hỗ trợ, các nhóm chuyên trách về công nghệ giáo dục trong từng nhà trường hoặc cụm nhà trường theo khu vực có thể giúp nâng cao hiệu quả bảo trì và hỗ trợ kỹ thuật kịp thời cho các đơn vị giảng dạy.

Một điểm quan trọng khác là sự cần thiết phải tích hợp giữa phương tiện dạy học hiện đại với các học liệu điện tử và nội dung giảng dạy. Việc đầu tư phương tiện phải đi kèm với xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu nội dung số tương thích, từ đó bảo đảm khả năng khai thác triệt để và phát huy hiệu quả thực sự trong giảng dạy. Nhà trường cần huy động nguồn lực kết hợp giữa ngân sách quốc phòng, quỹ khoa học công nghệ và hợp tác với các cơ sở nghiên cứu, các doanh nghiệp quốc phòng để tăng cường tiềm lực đầu tư, nâng cao tính chủ động trong việc tiếp cận công nghệ mới.

Như vậy, tăng cường đầu tư và đồng bộ hóa hệ thống phương tiện dạy học hiện đại là nền tảng thiết yếu để thực hiện đổi mới phương pháp dạy học trong các nhà trường quân đội. Đây không chỉ là yêu cầu về mặt vật chất - kỹ thuật, mà còn là nhiệm vụ chiến lược nhằm hiện đại hóa công tác đào tạo, góp phần xây dựng đội ngũ sĩ quan quân đội có tư duy khoa học, làm chủ vũ khí công nghệ cao, sẵn sàng đáp ứng nhiệm vụ trong thời kỳ hội nhập quốc tế và cách mạng công nghiệp lần thứ tư.

Hai là, bồi dưỡng, nâng cao năng lực sử dụng phương tiện dạy học hiện đại cho đội ngũ giảng viên

Giảng viên là chủ thể trung tâm của quá trình tổ chức dạy học, giữ vai trò quyết định trong việc khai thác và phát huy hiệu quả của phương tiện dạy học hiện đại. Trong bối cảnh chuyển đổi số và đổi mới phương pháp dạy học, năng lực công nghệ của giảng viên không còn là yếu tố bổ trợ mà đã trở thành một yêu cầu bắt buộc trong tiêu chuẩn nghề nghiệp. Đặc biệt trong môi trường giáo dục quân sự, nơi nội dung đào tạo gắn chặt với kiến thức chuyên sâu và kỹ năng thực hành tác chiến hiện đại, năng lực ứng dụng công nghệ vào giảng dạy là yếu tố then chốt để hiện đại hóa quá trình đào tạo, nâng cao chất lượng huấn luyện sĩ quan và quân nhân chuyên nghiệp.

Thực tế hiện nay cho thấy, phần lớn giảng viên các nhà trường quân đội đều có trình độ chuyên môn vững vàng, giàu kinh nghiệm thực tiễn, nhưng một bộ phận không nhỏ còn gặp khó khăn trong việc vận hành và tích hợp hiệu quả các phương tiện dạy học hiện đại vào bài giảng. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ sự thiếu hụt về kiến thức công nghệ, kỹ năng thiết kế học liệu số, kỹ thuật sử dụng phần mềm chuyên ngành và tâm lý e ngại khi tiếp cận với các thiết bị công nghệ mới. Một số giảng viên chưa có điều kiện tiếp cận các khóa đào tạo bài bản về ứng dụng công nghệ trong dạy học, trong khi tài liệu hướng dẫn sử dụng thiết bị còn rời rạc, thiếu tính hệ thống.

Để khắc phục tình trạng này, cần xây dựng và triển khai kế hoạch bồi dưỡng năng lực công nghệ cho giảng viên một cách toàn diện, có hệ thống và thường xuyên. Trước hết, các nhà trường cần tổ chức các khóa đào tạo, tập huấn chuyên sâu về kỹ năng sử dụng thiết bị dạy học hiện đại, thiết kế bài giảng tích hợp công nghệ, xây dựng học liệu số, khai thác phần mềm mô phỏng và hệ thống học tập trực tuyến. Nội dung tập huấn phải sát với thực tiễn giảng dạy của từng ngành học, bảo đảm giảng viên có thể áp dụng ngay vào quá trình lên lớp và huấn luyện thực hành.

Bên cạnh đó, cần thành lập các nhóm chuyên gia tư vấn hoặc tổ hỗ trợ kỹ thuật tại các khoa, bộ môn nhằm hỗ trợ giảng viên xử lý các tình huống kỹ thuật, đồng thời tạo điều kiện để các giảng viên trao đổi, học tập kinh nghiệm lẫn nhau trong việc ứng dụng thiết bị vào bài giảng. Mô hình “giảng viên nòng cốt” hoặc “giảng viên công nghệ” nên được triển khai ở từng đơn vị để làm đầu mối hướng dẫn, hỗ trợ và dẫn dắt quá trình chuyển giao công nghệ trong giảng dạy.

Nhà trường cũng cần gắn nội dung ứng dụng phương tiện dạy học hiện đại vào tiêu chí đánh giá chất lượng giảng viên, làm căn cứ xét thi đua, khen thưởng và bổ nhiệm chức danh chuyên môn. Việc lồng ghép tiêu chuẩn công nghệ vào chuẩn đầu ra đội ngũ giảng viên sẽ tạo động lực và áp lực tích cực thúc đẩy họ chủ động cập nhật tri thức mới, nâng cao năng lực nghề nghiệp.

Mặt khác, các cơ sở đào tạo giảng viên như học viện, trường sĩ quan cần đưa nội dung đào tạo sử dụng công nghệ dạy học vào chương trình đào tạo chính khóa. Việc chuẩn hóa kiến thức công nghệ ngay từ khâu đào tạo ban đầu sẽ giúp giảng viên trẻ hình thành tư duy tích hợp công nghệ trong quá trình thiết kế và tổ chức dạy học, từ đó xây dựng đội ngũ giảng viên quân sự thế hệ mới có tư duy công nghệ và năng lực thích ứng cao với yêu cầu hiện đại hóa giáo dục – đào tạo.

Tóm lại, nâng cao năng lực sử dụng phương tiện dạy học hiện đại cho giảng viên không chỉ là giải pháp kỹ thuật đơn thuần mà là một nhiệm vụ chiến lược có ý nghĩa quyết định đến sự thành công của quá trình đổi mới giáo dục quân sự. Việc xây dựng đội ngũ giảng viên giỏi công nghệ, làm chủ thiết bị hiện đại chính là chìa khóa để nâng cao chất lượng đào tạo và từng bước xây dựng nhà trường quân đội thông minh trong tương lai.

Ba là, tăng cường tích hợp phương tiện hiện đại vào giáo án, bài giảng và hoạt động dạy học thực tiễn

Việc trang bị và làm chủ các phương tiện dạy học hiện đại chỉ thực sự phát huy giá trị khi chúng được tích hợp một cách hợp lý, sáng tạo vào các hoạt động giảng dạy cụ thể. Trong giáo dục quân sự, tính thực tiễn, tính mô phỏng, tính trực quan hóa nội dung và khả năng tương tác đóng vai trò then chốt trong việc truyền đạt kiến thức chuyên ngành, kỹ năng chiến thuật, thao tác kỹ thuật và tư duy tác chiến cho học viên. Do đó, việc tích hợp các phương tiện dạy học hiện đại vào hệ thống bài giảng, giáo án, kế hoạch huấn luyện và hoạt động thực hành là yêu cầu có tính chiến lược nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả và độ chính xác trong giảng dạy.

Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, ở nhiều nhà trường quân đội hiện nay, việc ứng dụng phương tiện hiện đại vào bài giảng còn thiếu chủ động và đồng bộ. Một số bài giảng mới chỉ dừng lại ở việc trình chiếu tài liệu hoặc sử dụng thiết bị trình chiếu đơn thuần, trong khi các phương tiện hiện đại như bảng tương tác, phần mềm mô phỏng, mô hình thực tế ảo, bài giảng điện tử tích hợp dữ liệu số... chưa được khai thác đầy đủ. Nguyên nhân chủ yếu là do công tác xây dựng kế hoạch bài giảng chưa gắn chặt với chức năng của phương tiện, dẫn đến việc lúng túng trong thiết kế nội dung hoặc lạm dụng công nghệ theo hướng hình thức, làm mất đi tính linh hoạt và sáng tạo vốn có của phương pháp giảng dạy hiện đại.

Để khắc phục những hạn chế nêu trên, cần đổi mới tư duy thiết kế bài giảng và giáo án theo hướng tích hợp công nghệ ngay từ khâu xác định mục tiêu, nội dung, phương pháp và phương tiện giảng dạy. Cụ thể, mỗi bài giảng cần được thiết kế trên nền tảng số hóa, có cấu trúc chặt chẽ giữa nội dung truyền đạt, phương tiện hỗ trợ và hình thức tổ chức lớp học. Việc sử dụng các phương tiện hiện đại không nên tách rời mà phải hòa quyện với nội dung bài học, đóng vai trò là công cụ trực quan hóa, gợi mở vấn đề, tổ chức tương tác, mô phỏng thao tác, kiểm tra đánh giá và phản hồi kết quả học tập.

Bên cạnh đó, cần xây dựng kho học liệu số dùng chung cho từng ngành học, từng đơn vị giảng dạy, trong đó tích hợp các mô hình mô phỏng, video huấn luyện, hình ảnh động, bản đồ chiến thuật, quy trình kỹ thuật và các tình huống huấn luyện ảo... Các học liệu này phải được cập nhật thường xuyên, có cấu trúc dễ truy cập và sử dụng, bảo đảm tính khoa học, chính xác và sư phạm cao. Việc phát triển kho học liệu cần có sự tham gia của cả giảng viên, nhà nghiên cứu, sĩ quan huấn luyện và các đơn vị kỹ thuật để đảm bảo tính thực tiễn và khả năng ứng dụng cao.

Đồng thời, cần khuyến khích giảng viên đổi mới cách thức kiểm tra đánh giá bằng việc tích hợp công nghệ vào các hình thức như trắc nghiệm trực tuyến, mô phỏng tình huống thực tế, đánh giá thao tác trên mô hình ảo hoặc hệ thống mô phỏng kỹ thuật số. Những phương pháp này vừa giúp tiết kiệm thời gian, nâng cao độ chính xác, vừa phản ánh toàn diện năng lực người học.

Việc tích hợp phương tiện dạy học hiện đại vào giáo án và bài giảng cần được đưa vào quy trình kiểm tra, nghiệm thu bài giảng của nhà trường. Đây là tiêu chí bắt buộc, phản ánh mức độ ứng dụng công nghệ trong giảng dạy, đồng thời góp phần hình thành ý thức chủ động, sáng tạo của giảng viên trong việc sử dụng thiết bị hiện đại.

Tóm lại, tăng cường tích hợp phương tiện hiện đại vào bài giảng và hoạt động giảng dạy là khâu then chốt nhằm hiện thực hóa mục tiêu hiện đại hóa giáo dục quân sự. Chỉ khi các phương tiện hiện đại trở thành một bộ phận hữu cơ trong cấu trúc bài giảng và được vận dụng một cách hợp lý, linh hoạt, chúng mới có thể phát huy đầy đủ vai trò hỗ trợ dạy học, góp phần xây dựng nền giáo dục quân sự hiện đại, chất lượng, hiệu quả và thiết thực.

Bốn là, đẩy mạnh nghiên cứu, sáng kiến cải tiến kỹ thuật và ứng dụng công nghệ trong giảng dạy

Trong thời đại cách mạng công nghiệp lần thứ tư, sự phát triển nhanh chóng của khoa học công nghệ đã và đang mở ra nhiều cơ hội mới cho giáo dục, đặc biệt trong việc tạo ra các phương tiện, công cụ và mô hình dạy học tiên tiến. Đối với các nhà trường quân đội, việc chủ động nghiên cứu, đổi mới, cải tiến và sáng tạo trong ứng dụng công nghệ không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả giảng dạy mà còn khẳng định vai trò tiên phong của nhà trường trong việc thích ứng với yêu cầu hiện đại hóa giáo dục - đào tạo quân sự.

Thực tiễn cho thấy, nhiều phương tiện dạy học hiện đại hiện nay được nhập khẩu từ nước ngoài hoặc chuyển giao từ các đơn vị kỹ thuật, song phần lớn chưa thực sự phù hợp với đặc thù nội dung giảng dạy trong nhà trường quân đội. Không ít thiết bị thiếu tính linh hoạt, khó tùy biến, hoặc không cập nhật kịp thời các yêu cầu thực tiễn huấn luyện - đào tạo trong Quân đội nhân dân Việt Nam. Do đó, việc thúc đẩy nghiên cứu, sáng kiến cải tiến kỹ thuật và ứng dụng công nghệ “nội sinh” trong từng nhà trường là nhiệm vụ có tính chiến lược nhằm đảm bảo sự chủ động, phù hợp và tiết kiệm chi phí trong khai thác thiết bị hiện đại.

Một trong những hướng đi quan trọng là xây dựng các nhóm nghiên cứu ứng dụng công nghệ giáo dục quân sự trong từng khoa, bộ môn hoặc phòng chức năng. Các nhóm này có nhiệm vụ đề xuất, thử nghiệm và triển khai các mô hình giảng dạy có tích hợp công nghệ như: thiết kế mô phỏng 3D các loại vũ khí, khí tài; xây dựng phần mềm huấn luyện kỹ năng chiến đấu; phát triển hệ thống bài giảng điện tử chuyên ngành; mô hình thực tế ảo các thao tác kỹ thuật; ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong kiểm tra, đánh giá kết quả học tập. Bên cạnh đó, các nhóm cần có khả năng cải tiến, nâng cấp hoặc “nội địa hóa” các thiết bị đã được trang bị, bảo đảm tính tương thích với điều kiện thực tế huấn luyện và tài nguyên học liệu hiện có của nhà trường.

Để khuyến khích hoạt động nghiên cứu và đổi mới sáng tạo, các nhà trường cần có chính sách cụ thể về hỗ trợ tài chính, khen thưởng, công nhận kết quả nghiên cứu, đưa sáng kiến vào ứng dụng thực tế, đồng thời tạo điều kiện cho cán bộ, giảng viên tham gia các hội thảo khoa học, diễn đàn công nghệ, chương trình hợp tác nghiên cứu với các học viện, trường đại học, viện nghiên cứu trong và ngoài Quân đội. Việc đăng ký đề tài cấp cơ sở, cấp ngành hoặc sáng kiến cấp nhà trường gắn với các vấn đề cụ thể trong đổi mới phương pháp giảng dạy sẽ là cơ sở quan trọng để phát triển các sản phẩm công nghệ giáo dục có tính ứng dụng cao.

Một hướng đi đầy tiềm năng là thúc đẩy mối liên kết giữa nhà trường quân đội với các doanh nghiệp quốc phòng, cơ sở sản xuất thiết bị quân sự, công ty công nghệ thông tin và viễn thông nhằm khai thác hiệu quả tiềm lực khoa học - kỹ thuật trong và ngoài Quân đội. Sự phối hợp này có thể giúp nhà trường tiếp cận nhanh hơn với công nghệ mới, đồng thời đặt hàng các sản phẩm phục vụ huấn luyện, giảng dạy theo yêu cầu chuyên biệt. Đây cũng là cách để gắn kết nhà trường với thực tiễn quốc phòng - an ninh, từ đó nâng cao tính ứng dụng và hiệu quả đào tạo.

Ngoài ra, hoạt động nghiên cứu và sáng kiến cải tiến cần gắn với nhu cầu thực tế của người học. Cần thường xuyên tổ chức lấy ý kiến phản hồi từ học viên về hiệu quả sử dụng phương tiện dạy học, từ đó có cơ sở điều chỉnh, hoàn thiện và đổi mới thiết bị hoặc phương pháp giảng dạy đi kèm. Chính người học, với vai trò là trung tâm của quá trình giáo dục, sẽ là nguồn dữ liệu quan trọng giúp điều chỉnh các giải pháp công nghệ theo hướng sát thực, thiết thực và hiệu quả hơn.

Tóm lại, đẩy mạnh nghiên cứu và sáng kiến cải tiến thiết bị, công nghệ trong giảng dạy không chỉ góp phần làm phong phú hệ thống phương tiện dạy học hiện đại mà còn giúp xây dựng văn hóa đổi mới sáng tạo trong các nhà trường quân đội. Đây là nền tảng quan trọng để từng bước hình thành mô hình nhà trường thông minh, thích ứng linh hoạt với sự phát triển của khoa học - công nghệ và yêu cầu huấn luyện trong chiến tranh hiện đại.

Năm là, tăng cường công tác kiểm tra, đánh giá và tổng kết, rút kinh nghiệm trong sử dụng phương tiện dạy học hiện đại

Việc sử dụng phương tiện dạy học hiện đại không chỉ dừng lại ở khâu triển khai, ứng dụng trong giảng dạy mà cần có quá trình kiểm tra, đánh giá thường xuyên, toàn diện để đảm bảo hiệu quả, tránh tình trạng hình thức, phô trương hoặc đầu tư không tương xứng với hiệu quả thực tế. Thực tiễn giáo dục quân sự cho thấy, một số nhà trường quân đội tuy đã được đầu tư hệ thống phương tiện dạy học hiện đại nhưng chưa có cơ chế kiểm tra, đánh giá hiệu quả sử dụng một cách cụ thể, dẫn đến tình trạng thiết bị được trang cấp nhưng không khai thác hoặc khai thác không đúng mục đích, không phát huy hết chức năng.

Trước hết, cần xây dựng hệ thống tiêu chí, chỉ số cụ thể để đánh giá hiệu quả sử dụng phương tiện dạy học hiện đại. Các tiêu chí này phải bảo đảm tính khoa học, khách quan, phù hợp với đặc điểm giáo dục quân sự và gắn với chuẩn đầu ra của chương trình đào tạo. Một số tiêu chí cần quan tâm gồm: mức độ thường xuyên sử dụng thiết bị trong giảng dạy; khả năng tích hợp phương tiện hiện đại vào nội dung bài học; hiệu quả sư phạm thể hiện qua kết quả học tập của học viên; mức độ hài lòng, tương tác và phản hồi tích cực từ phía người học; mức độ chủ động sáng tạo của giảng viên khi sử dụng thiết bị... Những chỉ số định lượng và định tính này cần được tổng hợp thông qua các hình thức đánh giá đa dạng như dự giờ, khảo sát, phỏng vấn, phân tích bài giảng điện tử...

Thứ hai, các cơ quan quản lý giáo dục và các nhà trường cần thiết lập hệ thống kiểm tra, giám sát việc khai thác và sử dụng phương tiện hiện đại trong hoạt động dạy học một cách thường xuyên, định kỳ và có chiều sâu. Việc kiểm tra không chỉ dừng lại ở mặt kỹ thuật hay tần suất sử dụng mà cần tập trung vào chiều sâu sư phạm, hiệu quả chuyển hóa tri thức và năng lực của người học. Công tác kiểm tra phải mang tính chất hỗ trợ, tư vấn chuyên môn, không gây áp lực nặng nề về hành chính, đồng thời góp phần phát hiện các mô hình hiệu quả, phương pháp hay để nhân rộng trong toàn hệ thống.

Thứ ba, cần tổ chức các hoạt động tổng kết, rút kinh nghiệm định kỳ ở các cấp độ: cấp tổ bộ môn, cấp khoa, cấp nhà trường và cấp toàn quân. Đây là dịp để giảng viên, cán bộ quản lý chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn, sáng kiến trong việc tích hợp, khai thác các phương tiện hiện đại; đồng thời trao đổi về những khó khăn, vướng mắc và đề xuất giải pháp tháo gỡ. Các hội thảo chuyên đề, tọa đàm khoa học, cuộc thi thiết kế bài giảng ứng dụng công nghệ hiện đại là những hình thức cần thiết để tạo động lực đổi mới và lan tỏa hiệu quả sử dụng thiết bị dạy học hiện đại.

Thứ tư, việc kiểm tra, đánh giá cần gắn với công tác thi đua, khen thưởng, công nhận sáng kiến cải tiến kỹ thuật trong giảng dạy. Những tập thể, cá nhân có thành tích xuất sắc trong ứng dụng hiệu quả phương tiện dạy học hiện đại cần được tôn vinh, khen thưởng kịp thời, coi đây là tiêu chí đánh giá thi đua của bộ môn, khoa, giảng viên và cơ sở đào tạo. Đây là động lực quan trọng để thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao ý thức, trách nhiệm trong khai thác, sử dụng thiết bị.

Tóm lại, tăng cường công tác kiểm tra, đánh giá và tổng kết kinh nghiệm là một khâu then chốt, vừa bảo đảm tính thực chất trong ứng dụng phương tiện dạy học hiện đại, vừa tạo điều kiện cho việc điều chỉnh chính sách, kế hoạch đầu tư, đào tạo và hỗ trợ giảng viên một cách sát thực và hiệu quả.

4. Kết luận

Việc ứng dụng phương tiện dạy học hiện đại trong các nhà trường quân đội là xu thế tất yếu nhằm nâng cao chất lượng đào tạo, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội hiện đại, chính quy, tinh nhuệ. Tuy nhiên, để đạt hiệu quả thiết thực, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, từ nâng cao nhận thức, bồi dưỡng năng lực giảng viên, đầu tư hạ tầng kỹ thuật, xây dựng cơ chế quản lý khai thác phù hợp đến kiểm tra, đánh giá và tổng kết, rút kinh nghiệm thường xuyên. Mỗi giải pháp đều có vai trò riêng nhưng gắn kết chặt chẽ, bổ trợ lẫn nhau, tạo thành một chỉnh thể thống nhất. Chỉ khi các nhà trường quân đội thực sự chủ động, quyết liệt và sáng tạo trong triển khai những giải pháp đó, thì việc sử dụng phương tiện dạy học hiện đại mới phát huy hiệu quả cao, góp phần đổi mới phương pháp giảng dạy, nâng cao chất lượng đào tạo sĩ quan đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ trong tình hình mới. Đây cũng là nội dung quan trọng thể hiện sự thích ứng, đổi mới của giáo dục quân sự trước sự phát triển nhanh chóng của khoa học công nghệ hiện đại./.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bộ Quốc phòng (2020), Chiến lược phát triển giáo dục và đào tạo trong Quân đội đến năm 2030 và những năm tiếp theo, Hà Nội.

2. Ban Tuyên giáo Trung ương (2021), Tài liệu nghiên cứu các văn kiện Đại hội XIII của Đảng, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.

3. Trường Đại học Trần Quốc Tuấn (2022), Báo cáo tổng kết công tác đổi mới phương pháp dạy học giai đoạn 2017-2022, lưu hành nội bộ.

4. Nguyễn Văn Cường (2021), “Phát triển đội ngũ giảng viên đáp ứng yêu cầu sử dụng công nghệ trong dạy học ở các nhà trường quân đội”, Tạp chí Khoa học Quân sự, số 12, tr. 45-50.

5. Lê Hồng Phong (2022), “Giải pháp nâng cao hiệu quả khai thác thiết bị dạy học hiện đại trong môi trường giáo dục quân sự”, Tạp chí Giáo dục và Xã hội Quân sự, số 7, tr. 22-28.