Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Phú Thọ: Từ “giữ mạch” y tế dự phòng đến đầu mối điều phối trong mô hình mới

Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh duy trì hiệu quả công tác tiêm chủng mở rộng và tiêm vắc xin dịch vụ phục vụ nhu cầu của Nhân dân

Trong y tế dự phòng, sự ổn định được nhận biết rõ nhất qua những điều không xảy ra: dịch bệnh không bùng phát thành ổ dịch lớn, thông tin giám sát không bị đứt quãng, các chương trình tiêm chủng, phòng, chống bệnh và nâng cao sức khỏe Nhân dân tiếp tục được triển khai hiệu quả, tuyến cơ sở nhận được hỗ trợ chuyên môn khi cần thiết. Đó cũng là thước đo quan trọng đối với Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Phú Thọ sau quá trình sắp xếp, tổ chức lại bộ máy và vận hành trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Bởi với y tế dự phòng, một cuộc sắp xếp tổ chức không đơn thuần là thay đổi đầu mối hay cơ cấu nhân sự. Điều quan trọng hơn là phải giữ được “mạch” chuyên môn: từ phát hiện nguy cơ, thu thập thông tin, phân tích dịch tễ đến cảnh báo, đáp ứng và xử lý; từ tuyến tỉnh đến từng trạm y tế cơ sở. Nếu mạch này bị ngắt ở bất kỳ khâu nào, khả năng phản ứng trước một nguy cơ sức khỏe cộng đồng cũng bị ảnh hưởng.

Sau sắp xếp, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Phú Thọ đã ban hành 255 kế hoạch chuyên môn và 19 văn bản tham mưu cấp trên, qua đó duy trì sự thống nhất trong chỉ đạo, điều hành và đảm bảo việc tổ chức thực hiện các hoạt động chuyên môn tiếp tục được vận hành liên tục, không để khoảng trống trong giám sát, phòng chống dịch và triển khai các chương trình y tế công cộng. Đây là nền tảng đầu tiên để một hệ thống lớn sau sắp xếp có thể đi vào ổn định. Nhưng ổn định mới chỉ là bước đầu. Yêu cầu đặt ra tiếp theo là làm thế nào để hệ thống ấy vận hành hiệu quả hơn, phản ứng nhanh hơn và chủ động hơn trước các nguy cơ sức khỏe ngày càng phức tạp.

Trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, câu hỏi này càng trở nên cấp thiết. Khi cấp xã được giao thêm nhiệm vụ, tuyến y tế cơ sở trở thành nơi trực tiếp triển khai nhiều hoạt động chăm sóc, bảo vệ sức khỏe người dân. Từ quản lý bệnh không lây nhiễm, tiêm chủng, phòng chống dịch đến truyền thông giáo dục sức khỏe, nhiều nhiệm vụ không thể chỉ trông chờ vào năng lực của từng trạm y tế. Trạm y tế cơ sở cần sự hỗ trợ chuyên môn từ tuyến trên để hướng dẫn, giám sát, cung cấp dữ liệu, hỗ trợ kỹ thuật và kịp thời xử lý những vấn đề vượt quá khả năng của tuyến dưới.

         Đoàn công tác của Tổ chức CHAI và Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Phú Thọ khảo sát, đánh giá thực trạng hoạt động của trạm y tế không khuôn khổ Dự án “Nâng cao năng lực giám sát phát hiện sớm và quản lý bệnh không lây nhiễm”.  

Đó chính là khoảng trống mà Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Phú Thọ có vai trò lấp đầy. Sau kiện toàn, Trung tâm có 3 phòng chức năng, 12 khoa chuyên môn, hoạt động tại trụ sở chính và 2 cơ sở Vĩnh Phúc, Hòa Bình, với 424 cán bộ, viên chức và người lao động tính đến ngày 31/5/2026. Quy mô ấy cho phép Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Phú Thọ đảm nhiệm một phổ nhiệm vụ rộng, từ phòng chống bệnh truyền nhiễm, bệnh không lây nhiễm, xét nghiệm, HIV/AIDS, dinh dưỡng, sức khỏe môi trường, y tế trường học, sức khỏe sinh sản đến truyền thông, dược - vật tư y tế và phòng khám đa khoa.

Nhưng quy mô không phải yếu tố quyết định vị thế của một Trung tâm Kiểm soát bệnh tật. Điều quan trọng hơn là năng lực biến nguồn lực chuyên môn của tuyến tỉnh thành sức mạnh của toàn mạng lưới. Trong phòng, chống dịch, Đội đáp ứng nhanh của Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Phú Thọ duy trì trực 24/7; 100% ổ dịch truyền nhiễm được phát hiện, khoanh vùng và xử lý kịp thời, không để lây lan rộng trong cộng đồng. Song song với đó là hoạt động tập huấn, giám sát và hỗ trợ chuyên môn cho tuyến cơ sở về phòng, chống dịch, tiêm chủng mở rộng, sốt xuất huyết, bệnh phong và nhiều chương trình khác. Ở lĩnh vực bệnh không lây nhiễm, toàn bộ 148 xã được giám sát các chương trình phòng, chống bệnh; 100% trạm y tế cấp xã triển khai dự phòng, quản lý và điều trị bệnh không lây nhiễm. Những kết quả này cho thấy một sự chuyển dịch quan trọng trong vai trò của Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Phú Thọ: từ một đơn vị trực tiếp thực hiện các chương trình chuyên môn sang một đầu mối có khả năng kết nối và dẫn dắt mạng lưới. Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Phú Thọ không đứng trên hệ thống y tế cơ sở. Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Phú Thọ phải đứng giữa hệ thống, kết nối các mắt xích bằng chuyên môn, dữ liệu và năng lực điều phối. Ở đó, giá trị của Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Phú Thọ không chỉ nằm ở việc “làm được bao nhiêu việc”, mà ở khả năng giúp tuyến dưới biết phải làm gì, làm như thế nào, khi nào cần phản ứng và khi nào cần sự hỗ trợ của tuyến trên.

Đây cũng là lý do năng lực giám sát dịch tễ, xét nghiệm và phân tích dữ liệu ngày càng có ý nghĩa chiến lược. Trong y tế dự phòng hiện đại, xử lý một ổ dịch đã phát sinh là cần thiết, nhưng quan trọng hơn là nhận diện được nguy cơ trước khi nó trở thành vấn đề lớn. Muốn vậy, hệ thống phải có dữ liệu đủ nhanh, thông tin đủ chính xác và một đầu mối đủ năng lực để biến dữ liệu thành quyết định. Với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, yêu cầu này càng rõ nét. Tuyến cơ sở gần dân hơn, nắm địa bàn sát hơn, nhưng cần một đầu mối chuyên môn cấp tỉnh đủ mạnh để tổng hợp bức tranh chung, phát hiện những dấu hiệu bất thường giữa các địa bàn và tham mưu giải pháp ở quy mô toàn tỉnh. Theo nghĩa đó, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Phú Thọ không chỉ là một đơn vị chuyên môn của ngành Y tế. Trung tâm đang giữ một vai trò quan trọng trong kiến trúc bảo vệ sức khỏe cộng đồng của tỉnh.

Tuy nhiên, để thực hiện tốt hơn vai trò này, quy mô tổ chức phải đi cùng nguồn lực tương xứng. Sau một năm sắp xếp, hoạt động chuyên môn của Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Phú Thọ đã cơ bản ổn định, công tác phòng, chống dịch được duy trì, ứng dụng công nghệ thông tin được đẩy mạnh. Nhưng phía sau những kết quả đó vẫn là bài toán về cơ sở vật chất và trang thiết bị. Hiện Trung tâm quản lý 586 thiết bị, mới đạt 44,56% định mức. Nhiều thiết bị được đầu tư từ các chương trình, dự án trước đây đã xuống cấp, hư hỏng hoặc phải sửa chữa thường xuyên. Trong khi đó, yêu cầu chuyên môn đối với Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Phú Thọ ngày càng mở rộng, từ giám sát dịch bệnh, xét nghiệm, đáp ứng nhanh đến quản lý bệnh không lây nhiễm, HIV/AIDS, sức khỏe bà mẹ - trẻ em, sức khỏe môi trường và truyền thông giáo dục sức khỏe.

Khoảng cách giữa yêu cầu nhiệm vụ và nguồn lực thực tế vì thế là vấn đề cần được nhìn nhận không chỉ ở góc độ đầu tư cho một đơn vị, mà là đầu tư cho năng lực phòng ngừa rủi ro sức khỏe của cả tỉnh. Một hệ thống y tế dự phòng muốn phản ứng nhanh trước dịch bệnh phải có năng lực xét nghiệm tương xứng. Muốn cảnh báo sớm phải có hệ thống giám sát đủ mạnh. Muốn hỗ trợ tuyến xã hiệu quả phải có đội ngũ chuyên môn đủ sâu. Và muốn điều hành trên nền dữ liệu phải có hạ tầng công nghệ đáp ứng yêu cầu. Chuyển đổi số đang mở ra một hướng đi mới cho Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Phú Thọ. Việc ứng dụng 11 phần mềm chuyên ngành trong quản lý dịch bệnh, tiêm chủng và điều trị cho thấy công nghệ ngày càng trở thành một phần của năng lực quản trị. Các kênh Website, Zalo, Facebook cũng giúp thông tin y tế được truyền tải nhanh hơn đến người dân.

           Phòng khám đa khoa Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Phú Thọ được đầu tư trang thiết bị hiện đại, đồng bộ

Công tác truyền thông vì thế không còn là phần việc đứng sau chuyên môn, mà trở thành một mắt xích của y tế dự phòng. Trong 6 tháng đầu năm, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Phú Thọ phối hợp với Báo và Phát thanh, Truyền hình Phú Thọ xây dựng 63 tin, phóng sự truyền hình và 63 tin, bài trên báo điện tử, báo giấy; trên website, Zalo Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Phú Thọ và Facebook Sức khỏe Phú Thọ đăng tải 315 tin, bài, video, tài liệu tuyên truyền. Từ giám sát dịch bệnh đến truyền thông sức khỏe, từ xét nghiệm đến hỗ trợ tuyến xã, các hoạt động tưởng như riêng lẻ đang cùng hướng tới một mục tiêu: xây dựng một hệ thống y tế dự phòng có khả năng phát hiện sớm hơn, phản ứng nhanh hơn và chủ động hơn.

Đó cũng là bước chuyển cần thiết của Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Phú Thọ trong giai đoạn mới. Một năm sau sắp xếp, điều quan trọng không chỉ là Trung tâm đã duy trì được hoạt động hay đã hoàn thành bao nhiêu nhiệm vụ. Giá trị lớn hơn nằm ở việc bộ máy mới đã bắt đầu hình thành được phương thức vận hành phù hợp với yêu cầu mới: tuyến tỉnh tăng cường vai trò điều phối, tuyến cơ sở được hỗ trợ sát hơn, thông tin được kết nối và các chương trình y tế dự phòng được triển khai trên một mặt bằng thống nhất hơn. Nhưng trước những nguy cơ sức khỏe ngày càng đa dạng, từ dịch bệnh truyền nhiễm đến bệnh không lây nhiễm, từ biến đổi môi trường đến các vấn đề sức khỏe mới nổi, y tế dự phòng không thể chỉ dừng ở trạng thái “không để xảy ra sự cố”.

Mục tiêu cao hơn là phải quản trị được nguy cơ. Điều đó đòi hỏi Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Phú Thọ tiếp tục kiện toàn tổ chức, xây dựng đội ngũ chuyên môn chất lượng cao; ưu tiên nhân lực cho giám sát dịch tễ, xét nghiệm, sức khỏe môi trường và các chương trình y tế công cộng; đồng thời rà soát, đề xuất đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị để nâng cao năng lực giám sát và đáp ứng phòng, chống dịch bệnh trên toàn tỉnh. Từ “giữ mạch” chuyên môn sau sắp xếp, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Phú Thọ đang đứng trước một yêu cầu lớn hơn: trở thành trung tâm điều phối thực chất của hệ thống y tế dự phòng trong mô hình mới. Đó là vị thế không được tạo nên chỉ bằng quy mô tổ chức hay số lượng nhiệm vụ được giao. Vị thế ấy phải được khẳng định bằng năng lực tham mưu đúng, cảnh báo sớm, điều phối nhanh, hỗ trợ sát cơ sở và đưa ra những quyết định dựa trên dữ liệu.

Khi làm được điều đó, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Phú Thọ không chỉ là nơi “kiểm soát bệnh tật”, mà thực sự trở thành đầu mối chiến lược bảo vệ sức khỏe cộng đồng, góp phần xây dựng một hệ thống y tế dự phòng chủ động, gần dân và đủ sức ứng phó với những thách thức mới trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp./.

Thanh Thảo