KỊCH VỀ GIỚI TÍNH VÀ SỰ BIẾN ĐỔI TRÊN SÂN KHẤU THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH HIỆN NAY

Hồng Quang Minh

Cty TNHH Nghệ Thuật Giải Trí Sao Minh Béo

Nhận bài ngày 16/4/2026. Sửa chữa xong 29/5/2026. Duyệt đăng 06/6/2026.

Abstract

In the context of changing social perceptions of gender and human rights in Vietnam, gender-themed drama on Ho Chi Minh City stages has undergone remarkable transformations in both ideological content and artistic expression. While LGBTQ+ characters were previously portrayed mainly as comic devices, exotic figures, or supporting elements, they are now increasingly positioned at the center of dramatic conflicts with complex inner lives and aspirations for recognition. This transformation reflects the adaptation of theater to contemporary social changes and the evolving expectations of audiences. This article analyzes the transformation of gender-themed drama on Ho Chi Minh City stages through aspects such as character construction, dramatic conflict, directorial thinking, theatrical language, and the impact of social life on stage performance. At the same time, the article points out existing limitations in exploiting gender-related themes in contemporary theater and proposes several orientations for future development in accordance with current artistic realities.

Keywords: Gender-themed drama; Ho Chi Minh City stage; LGBTQ+; theater arts; social transformation.

1. Đặt vấn đề

Sân khấu là một trong những loại hình nghệ thuật phản ánh trực tiếp và sinh động đời sống xã hội thông qua hành động, xung đột và số phận con người. Trong mỗi giai đoạn lịch sử, sân khấu luôn chịu tác động mạnh mẽ từ những biến đổi về văn hóa, tư tưởng và nhận thức cộng đồng. Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của xã hội hiện đại và quá trình hội nhập quốc tế, vấn đề giới tính, bản dạng giới và quyền bình đẳng giới ngày càng được quan tâm trong đời sống văn hóa Việt Nam. Điều này đã tác động đáng kể đến hoạt động sáng tạo nghệ thuật, đặc biệt là sân khấu tại Thành phố Hồ Chí Minh – trung tâm năng động của nghệ thuật biểu diễn phía Nam. Nếu ở giai đoạn trước, nhân vật đồng tính hoặc chuyển giới trên sân khấu thường bị xây dựng theo lối cường điệu nhằm tạo tiếng cười hoặc gây tò mò cho khán giả, thì hiện nay nhiều tác phẩm đã bắt đầu tiếp cận đề tài giới tính bằng góc nhìn nhân văn và bình đẳng hơn. Nhân vật LGBTQ+ không còn chỉ là yếu tố phụ trợ cho mảng miếng hài mà đã dần trở thành trung tâm của những xung đột xã hội và tâm lý sâu sắc. Những câu chuyện về khủng hoảng bản dạng giới, sự kỳ thị xã hội, áp lực gia đình hay nhu cầu được sống thật với chính mình đã xuất hiện ngày càng nhiều trên sân khấu đương đại. Sự thay đổi này phản ánh không chỉ sự vận động của đời sống xã hội mà còn cho thấy quá trình đổi mới trong tư duy sáng tạo sân khấu. Việc nghiên cứu kịch về giới tính và sự biến đổi của nó trên sân khấu Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay vì vậy có ý nghĩa quan trọng trong việc nhận diện xu hướng phát triển của sân khấu Việt Nam đương đại cũng như vai trò của nghệ thuật trong việc phản ánh và tác động đến nhận thức cộng đồng.

2. Khái niệm kịch về giới tính và đặc điểm của kịch giới tính trên sân khấu Thành phố Hồ Chí Minh

 Kịch về giới tính là những tác phẩm sân khấu khai thác các vấn đề liên quan đến giới, xu hướng tính dục, bản dạng giới, quyền giới và những mâu thuẫn xã hội phát sinh từ sự khác biệt giới tính. Trong phạm vi sân khấu hiện đại, kịch giới tính không chỉ phản ánh đời sống của cộng đồng LGBTQ+ mà còn đề cập đến các vấn đề rộng hơn như định kiến giới, áp lực gia đình, khủng hoảng bản sắc cá nhân và quyền tự do lựa chọn lối sống. Trên sân khấu Thành phố Hồ Chí Minh, đề tài giới tính xuất hiện khá sớm, đặc biệt trong các chương trình hài kịch và sân khấu giải trí từ cuối thập niên 1990 đến đầu những năm 2000. Ở giai đoạn này, nhân vật đồng tính nam thường được xây dựng bằng những đặc điểm cường điệu về giọng nói, hình thể và hành động nhằm tạo tiếng cười. Các nhân vật này phần lớn mang tính minh họa cho định kiến xã hội hơn là phản ánh đời sống thật của cộng đồng giới tính thiểu số. Sự phát triển của truyền thông đại chúng, điện ảnh và mạng xã hội trong những năm gần đây đã làm thay đổi nhận thức của công chúng về vấn đề giới tính. Cùng với đó, nhiều đạo diễn và biên kịch trẻ trên sân khấu Thành phố Hồ Chí Minh bắt đầu tiếp cận đề tài này bằng góc nhìn cởi mở hơn. Nhân vật LGBTQ+ dần được xây dựng như những con người có đời sống nội tâm, có tổn thương, khát vọng và nhu cầu được xã hội công nhận. Đây là bước chuyển quan trọng trong tư duy sáng tạo sân khấu đương đại. Ngoài ra, kịch về giới tính hiện nay còn có xu hướng kết hợp giữa yếu tố tâm lý xã hội với ngôn ngữ biểu hiện hiện đại nhằm tạo nên chiều sâu nghệ thuật. Điều này cho thấy đề tài giới tính đang dần thoát khỏi giới hạn của sân khấu giải trí đơn thuần để trở thành một vấn đề mang tính xã hội và nhân văn sâu sắc.

 3. Sự biến đổi của hình tượng nhân vật giới tính trên sân khấu hiện nay

Sự thay đổi rõ nét nhất của kịch giới tính trên sân khấu Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay nằm ở cách xây dựng hình tượng nhân vật. Nếu trước đây nhân vật đồng tính thường được khai thác như yếu tố gây cười hoặc bị bi kịch hóa cực đoan thì hiện nay nhiều tác phẩm đã chú trọng khai thác chiều sâu tâm lý và thân phận con người. Nhân vật giới tính hiện nay không còn chỉ tồn tại như “mảng màu lạ” trên sân khấu mà đã trở thành trung tâm của xung đột kịch. Họ được đặt trong những tình huống đời thường với các mâu thuẫn thực tế như áp lực kết hôn dị tính, sự phản đối từ gia đình, định kiến xã hội hay cảm giác cô đơn trong hành trình tìm kiếm bản dạng giới. Chính những xung đột mang tính đời sống ấy đã giúp nhân vật trở nên gần gũi và chân thực hơn với khán giả. Đặc biệt, hình tượng người chuyển giới trên sân khấu hiện nay đã có nhiều thay đổi tích cực. Nếu ở giai đoạn trước, họ thường xuất hiện dưới góc nhìn giễu nhại hoặc thương cảm thì hiện nay nhiều tác phẩm đã nhìn nhận người chuyển giới như những con người bình thường với nhu cầu được sống đúng với bản thân. Nhân vật chuyển giới không còn chỉ là biểu tượng của bi kịch mà còn là biểu tượng cho khát vọng được yêu thương và được xã hội thừa nhận. Bên cạnh đó, nhân vật giới tính trên sân khấu hiện nay cũng được đặt trong nhiều bối cảnh xã hội đa dạng như gia đình, môi trường nghệ thuật, công sở, truyền thông hay không gian mạng xã hội. Điều này tạo nên sự phong phú trong cách tiếp cận đề tài và giúp kịch giới tính phản ánh rõ nét hơn đời sống xã hội đương đại. Sự thay đổi trong hình tượng nhân vật cho thấy sân khấu đang từng bước thoát khỏi tư duy định kiến để hướng đến cái nhìn nhân văn và bình đẳng hơn đối với cộng đồng LGBTQ+.

 4. Sự biến đổi trong xung đột kịch và tư duy sáng tác

Cùng với sự thay đổi của hình tượng nhân vật, xung đột trong kịch về giới tính hiện nay cũng có sự chuyển biến đáng kể. Trước đây, xung đột thường được xây dựng theo hướng đơn giản và cường điệu nhằm tạo hiệu ứng bi hoặc hài rõ rệt. Nhân vật đồng tính thường bị đặt trong các tình huống cực đoan để gây cười hoặc khơi gợi sự thương cảm. Tuy nhiên, sân khấu hiện nay bắt đầu chú trọng nhiều hơn đến những xung đột nội tâm và xung đột xã hội mang tính chiều sâu. Đó là sự đấu tranh giữa việc sống thật với bản thân và áp lực phải tuân theo chuẩn mực truyền thống; là cảm giác mất phương hướng khi không được xã hội thừa nhận; hay là sự giằng xé tâm lý giữa khát vọng tự do cá nhân với trách nhiệm gia đình.

Những xung đột này không chỉ phản ánh vấn đề của cộng đồng LGBTQ+ mà còn chạm đến những vấn đề phổ quát của con người hiện đại như cô đơn, khủng hoảng bản sắc và nhu cầu được yêu thương. Chính điều đó giúp kịch giới tính hiện nay có khả năng tạo ra sự đồng cảm sâu sắc hơn đối với khán giả. Tư duy sáng tác của đạo diễn và biên kịch cũng thay đổi theo hướng hiện đại hơn. Nhiều nghệ sĩ không còn nhìn nhân vật giới tính như “đối tượng khác biệt” mà xem họ là những cá thể bình thường trong xã hội. Điều này giúp sân khấu tránh được xu hướng khai thác giật gân hoặc thương mại hóa đề tài giới tính. Ngoài ra, một số tác phẩm còn sử dụng các thủ pháp biểu hiện hiện đại như độc thoại nội tâm, kết cấu phi tuyến tính, yếu tố tượng trưng hoặc hình thể sân khấu nhằm diễn tả trạng thái tâm lý phức tạp của nhân vật. Đây là dấu hiệu cho thấy kịch giới tính đang có sự đổi mới không chỉ về nội dung mà còn về ngôn ngữ nghệ thuật.

 5. Tác động của xã hội và công chúng đối với sự biến đổi của kịch giới tính

Sự biến đổi của kịch về giới tính trên sân khấu Thành phố Hồ Chí Minh gắn liền với sự thay đổi trong nhận thức xã hội về vấn đề giới và quyền con người. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự phát triển mạnh mẽ của truyền thông số, cộng đồng LGBTQ+ ngày càng có tiếng nói rõ ràng hơn trong đời sống xã hội. Những chiến dịch truyền thông về bình đẳng giới, chống kỳ thị và bảo vệ quyền con người đã góp phần làm thay đổi cách nhìn của công chúng đối với cộng đồng giới tính thiểu số. Sự thay đổi này tác động trực tiếp đến hoạt động sân khấu. Khán giả hiện nay không còn chỉ tìm kiếm tiếng cười giải trí đơn thuần mà mong muốn được tiếp cận những câu chuyện chân thật, có chiều sâu tâm lý và giá trị nhân văn. Những vở diễn khai thác đề tài giới tính bằng góc nhìn cảm thông và chân thực thường nhận được sự quan tâm đặc biệt từ khán giả trẻ. Bên cạnh đó, sự cạnh tranh mạnh mẽ từ điện ảnh, truyền hình và nền tảng trực tuyến cũng tạo áp lực đổi mới đối với sân khấu. Để thu hút công chúng, sân khấu phải tìm kiếm những đề tài mới và những cách kể chuyện gần gũi với đời sống hiện đại. Đề tài giới tính vì thế trở thành một hướng khai thác quan trọng của sân khấu đương đại. Tuy nhiên, sự tiếp nhận của công chúng đối với kịch giới tính vẫn còn nhiều khác biệt. Một bộ phận khán giả vẫn giữ quan niệm truyền thống và cho rằng việc đưa vấn đề LGBTQ+ lên sân khấu là nhạy cảm hoặc phản cảm. Điều này khiến nghệ sĩ gặp không ít áp lực khi khai thác đề tài giới tính trong môi trường sân khấu hiện nay.

6. Những hạn chế của kịch giới tính trên sân khấu Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

Dù đã có nhiều chuyển biến tích cực, kịch về giới tính trên sân khấu Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay vẫn tồn tại nhiều hạn chế. Trước hết, một số tác phẩm vẫn khai thác đề tài giới tính theo hướng câu khách, gây sốc hoặc tạo tiếng cười dễ dãi. Nhân vật LGBTQ+ đôi khi vẫn bị cường điệu hóa nhằm phục vụ yếu tố giải trí thay vì được xây dựng như những con người có chiều sâu tâm lý. Điều này vô tình làm tái sản sinh những định kiến xã hội đối với cộng đồng giới tính thiểu số. Bên cạnh đó, nhiều tác phẩm còn thiếu nghiên cứu thực tế về đời sống của cộng đồng LGBTQ+ nên việc xây dựng nhân vật chưa thật sự thuyết phục. Một số hình tượng vẫn mang tính rập khuôn, thiếu cá tính riêng và chưa phản ánh đầy đủ sự đa dạng của đời sống giới tính hiện đại. Một hạn chế khác là sân khấu hiện nay còn thiếu những tác phẩm có chiều sâu tư tưởng và giá trị nghệ thuật cao về đề tài giới tính. Nhiều vở diễn mới chỉ dừng lại ở việc phản ánh hiện tượng mà chưa đi sâu khám phá bản chất tâm lý, xã hội và văn hóa của vấn đề giới. Ngoài ra, đội ngũ biên kịch và đạo diễn có kiến thức chuyên sâu về nghiên cứu giới còn khá hạn chế. Để khai thác hiệu quả đề tài này, nghệ sĩ không chỉ cần kỹ năng nghề nghiệp mà còn phải có sự thấu cảm, hiểu biết xã hội và khả năng tiếp cận đa chiều đối với đời sống cộng đồng LGBTQ+.

7. Định hướng phát triển của kịch về giới tính trên sân khấu Thành phố Hồ Chí Minh

Để kịch về giới tính phát triển theo hướng tích cực và có giá trị nghệ thuật lâu dài, cần có sự đổi mới đồng bộ từ tư duy sáng tác đến hoạt động đào tạo và tiếp nhận nghệ thuật. Trước hết, sân khấu cần tiếp cận đề tài giới tính bằng tinh thần nhân văn và khoa học, tránh xu hướng khai thác giật gân hoặc thương mại hóa. Nhân vật giới tính cần được xây dựng như những con người bình thường với đầy đủ khát vọng, tổn thương và đời sống nội tâm phong phú. Bên cạnh đó, các sân khấu và đơn vị nghệ thuật cần tạo điều kiện cho các tác giả trẻ mạnh dạn khai thác đề tài giới tính bằng những hình thức biểu hiện mới. Việc kết hợp giữa sân khấu truyền thống với ngôn ngữ hiện đại như hình thể, đa phương tiện hoặc tương tác không gian có thể mở ra nhiều khả năng sáng tạo mới cho kịch giới tính. Ngoài ra, cần tăng cường các hoạt động nghiên cứu lý luận và phê bình sân khấu về vấn đề giới nhằm tạo nền tảng học thuật cho việc phát triển loại hình kịch này. Việc kết nối giữa sân khấu với các ngành như xã hội học, tâm lý học và nghiên cứu giới cũng là hướng đi cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Một hướng phát triển quan trọng khác là xây dựng môi trường tiếp nhận nghệ thuật cởi mở và đa dạng hơn. Khi công chúng có cái nhìn khách quan và nhân văn về vấn đề giới, sân khấu sẽ có điều kiện phát triển những tác phẩm sâu sắc và giàu giá trị nghệ thuật hơn.

8. Kết luận

 Kịch về giới tính và sự biến đổi của nó trên sân khấu Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay phản ánh rõ nét quá trình vận động của đời sống xã hội và nhận thức văn hóa đương đại. Từ chỗ chỉ là yếu tố gây cười hoặc biểu tượng của định kiến, nhân vật giới tính ngày nay đã dần trở thành trung tâm của những xung đột mang tính nhân văn và xã hội sâu sắc. Sự thay đổi đó cho thấy sân khấu đang từng bước tiếp cận vấn đề giới bằng cái nhìn cởi mở, bình đẳng và giàu tính nhân bản hơn. Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đạt được, kịch giới tính vẫn còn nhiều hạn chế về chiều sâu tư tưởng, chất lượng nghệ thuật và tính chân thực trong xây dựng hình tượng nhân vật. Trong bối cảnh xã hội hiện đại, việc tiếp tục nghiên cứu và phát triển kịch về giới tính không chỉ góp phần làm phong phú đời sống sân khấu mà còn có ý nghĩa tích cực trong việc nâng cao nhận thức cộng đồng về quyền con người, sự đa dạng giới và giá trị của sự cảm thông trong xã hội Việt Nam hiện nay.

Tài liệu tham khảo

Trần Trí Trắc (2011), Lý luận và nghệ thuật sân khấu, NXB Sân khấu, Hà Nội.

Nguyễn Thị Minh Thái (2015), Phê bình tác phẩm văn học nghệ thuật, NXB Văn hóa – Văn nghệ, Thành phố Hồ Chí Minh.

Trần Ngọc Thêm (2013), Cơ sở văn hóa Việt Nam, NXB Giáo dục Việt Nam.

Judith Butler (1990), Gender Trouble, Routledge Publishing, New York.

Michel Foucault (1978), The History of Sexuality, Pantheon Books, New York.

Lê Duy Hạnh (2018), Một số vấn đề sân khấu đương đại Việt Nam, NXB Sân khấu, Hà Nội.

Trường Đại học Sân khấu – Điện ảnh Thành phố Hồ Chí Minh (2020), Kỷ yếu hội thảo Sân khấu Việt Nam trong bối cảnh hiện đại hóa, Thành phố Hồ Chí Minh.

Erving Goffman (1959), The Presentation of Self in Everyday Life, Doubleday Publishing, New York.