Vũ Thị Hoa
Trường Tiểu học Vinh Quang, xã Hùng Thắng, thành phố Hải Phòng
Tóm tắt: Trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của internet, trẻ em tiểu học đang chịu nhiều tác động từ môi trường thông tin số. Bên cạnh những giá trị tích cực, không gian mạng cũng tiềm ẩn nguy cơ như tin giả, nội dung lệch chuẩn, xuyên tạc lịch sử và kích động bạo lực. Bài viết làm rõ cơ sở lý luận, thực tiễn của việc xây dựng “miễn dịch tư tưởng số” cho trẻ em tiểu học như một tuyến phòng thủ sớm trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên không gian mạng. Trên cơ sở phân tích thực trạng và mô hình tiêu biểu, bài viết đề xuất giải pháp từ gia đình, nhà trường và xã hội nhằm nâng cao khả năng nhận diện, tự bảo vệ trước thông tin xấu độc cho học sinh trong kỷ nguyên số.
Từ khóa: Miễn dịch tư tưởng số; trẻ em tiểu học; không gian mạng; bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng; giáo dục số.
1. Đặt vấn đề
Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang làm thay đổi sâu sắc đời sống xã hội, đặc biệt là môi trường giáo dục và quá trình hình thành nhân cách của trẻ em. Không gian mạng đã trở thành một phần không thể tách rời trong đời sống học tập, giải trí và giao tiếp của học sinh tiểu học. Theo báo cáo của Bộ Thông tin và Truyền thông năm 2025, Việt Nam có hơn 78 triệu người sử dụng internet, trong đó trẻ em tiếp cận internet ngày càng sớm với thời lượng trung bình từ 3 đến 5 giờ mỗi ngày. Nhiều học sinh tiểu học sở hữu điện thoại thông minh, sử dụng YouTube, TikTok, Facebook Messenger và các nền tảng trò chơi trực tuyến từ rất sớm.
Tuy nhiên, cùng với những tiện ích to lớn, môi trường số cũng đặt ra nhiều nguy cơ nghiêm trọng đối với nhận thức, tư tưởng và quá trình hình thành giá trị sống của trẻ em. Các thế lực thù địch, phản động và các đối tượng xấu đang triệt để lợi dụng internet, mạng xã hội để phát tán thông tin sai lệch, bóp méo lịch sử, phủ nhận thành tựu cách mạng, kích động tâm lý cực đoan và truyền bá lối sống lệch chuẩn. Tài liệu về Nghị quyết số 35 đã chỉ rõ: “Chúng đặc biệt sử dụng internet và truyền thông xã hội để chống phá; lợi dụng các sai sót trong quản lý để kích động biểu tình trái phép và xuyên tạc” [1, tr. 2].
Trong bối cảnh đó, việc xây dựng “miễn dịch tư tưởng số” cho trẻ em tiểu học không còn là vấn đề riêng của giáo dục mà đã trở thành yêu cầu chiến lược trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng từ sớm, từ xa. Miễn dịch tư tưởng số được hiểu là khả năng nhận diện, sàng lọc, phản biện và tự bảo vệ trước các thông tin sai trái, độc hại trên môi trường mạng; đồng thời hình thành bản lĩnh chính trị, giá trị văn hóa và ý thức công dân số phù hợp với định hướng xã hội chủ nghĩa.
Nghị quyết số 35-NQ/TW của Bộ Chính trị khẳng định: “Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng là bảo vệ Đảng, Cương lĩnh chính trị, đường lối của Đảng” [5, tr. 47]. Vì vậy, xây dựng khả năng “đề kháng số” cho trẻ em chính là xây dựng nền móng bền vững cho tương lai tư tưởng của quốc gia. Đây không chỉ là nhiệm vụ của ngành giáo dục mà còn là trách nhiệm của gia đình, xã hội, cơ quan truyền thông, tổ chức đoàn thể và toàn bộ hệ thống chính trị.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Cơ sở lý luận và thực tiễn về miễn dịch tư tưởng số cho trẻ em tiểu học
2.1.1. Cơ sở lý luận
Chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh luôn khẳng định vai trò đặc biệt quan trọng của công tác tư tưởng trong sự nghiệp cách mạng. Từ khi ra đời, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn xác định nền tảng tư tưởng là nhân tố quyết định sự tồn tại và phát triển của chế độ xã hội chủ nghĩa. Nguyễn Thị Xuyên khẳng định: “Chủ nghĩa Mác - Lênin cùng với tư tưởng Hồ Chí Minh trở thành nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động của Đảng” [8, tr. 1].
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và bùng nổ công nghệ thông tin, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ diễn ra trong đời sống chính trị truyền thống mà còn chuyển mạnh sang không gian mạng. Đây là mặt trận mới, phức tạp, đa chiều và tác động trực tiếp đến thế hệ trẻ. Cuốn Chân lý và sự thật nhấn mạnh: “Các thế lực thù địch không ngừng thực hiện âm mưu và hoạt động ‘diễn biến hòa bình’ nhằm chống phá Đảng, chống phá chế độ xã hội chủ nghĩa” [9, tr. 5].
Đối với trẻ em tiểu học, đây là giai đoạn đầu tiên hình thành nhận thức xã hội, nhân cách và hệ giá trị. Nếu thiếu khả năng nhận diện thông tin sai lệch, các em rất dễ bị tác động bởi nội dung xấu độc, phản văn hóa hoặc các luận điệu xuyên tạc. Vì vậy, xây dựng miễn dịch tư tưởng số cho trẻ em chính là tạo “lá chắn mềm” bảo vệ thế hệ tương lai trước các nguy cơ trên không gian mạng.
Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục con người mới có ý nghĩa đặc biệt sâu sắc trong vấn đề này. Người luôn đề cao vai trò của giáo dục đạo đức, lòng yêu nước và ý thức trách nhiệm xã hội đối với thanh thiếu niên, nhi đồng. Hồ Chí Minh từng khẳng định: “Mỗi công dân là một chiến sĩ. Mỗi làng là một chiến hào” [4, tr. 179]. Trong điều kiện hiện nay, có thể vận dụng sáng tạo tư tưởng đó để xây dựng quan điểm: mỗi học sinh là một “chiến sĩ nhỏ” trên mặt trận bảo vệ giá trị đúng đắn và ứng xử văn minh trên không gian mạng.
Đại hội XIV của Đảng xác định yêu cầu xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, có bản lĩnh chính trị, năng lực số và khả năng thích ứng với thời đại mới. Văn kiện Đại hội XIV nhấn mạnh: “Đại hội XIV của Đảng là sự kiện trọng đại của đất nước, bước ngoặt mang tính lịch sử” [2, tr. 7]. Trong bước ngoặt đó, giáo dục tư tưởng cho thế hệ trẻ trong môi trường số trở thành nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược lâu dài.
2.1.2. Cơ sở thực tiễn
Thực tiễn hiện nay cho thấy trẻ em Việt Nam đang tiếp xúc internet ngày càng sớm. Theo UNICEF năm 2024, khoảng 82% trẻ em từ 10 đến 12 tuổi sử dụng internet hằng ngày; gần 70% trẻ có tài khoản trên các nền tảng trực tuyến. Nhiều em dành phần lớn thời gian rảnh để xem video ngắn, chơi game online hoặc tham gia các nhóm trò chuyện trên mạng xã hội.
Trong khi đó, năng lực nhận diện thông tin sai lệch của học sinh tiểu học còn rất hạn chế. Các em dễ bị cuốn hút bởi nội dung giật gân, hình ảnh bắt mắt hoặc các thông tin được chia sẻ nhiều lượt tương tác. Không ít trường hợp trẻ em bắt chước hành vi phản cảm trên TikTok, sử dụng ngôn ngữ lệch chuẩn hoặc tiếp nhận các quan điểm méo mó về lịch sử và xã hội.
Một khảo sát của Bộ Giáo dục và Đào tạo năm 2025 tại 12 tỉnh, thành phố cho thấy: 63% học sinh tiểu học từng xem nội dung không phù hợp với lứa tuổi. 41% học sinh không biết cách kiểm chứng thông tin trên mạng. 28% phụ huynh không kiểm soát thường xuyên hoạt động trực tuyến của con. Gần 35% giáo viên tiểu học chưa được tập huấn đầy đủ về kỹ năng an toàn số.
Những con số trên cho thấy việc xây dựng miễn dịch tư tưởng số cho trẻ em tiểu học là yêu cầu cấp thiết, cần được triển khai đồng bộ và có chiều sâu.
2.2. Thực trạng và nguyên nhân
2.2.1. Thực trạng
Hiện nay, công tác giáo dục kỹ năng số và bảo vệ trẻ em trên không gian mạng đã được nhiều địa phương quan tâm. Một số trường học tổ chức chuyên đề “An toàn mạng cho học sinh”, “Em là công dân số”, “Kỹ năng nhận diện tin giả”. Tuy nhiên, việc triển khai còn thiếu tính hệ thống, chưa trở thành nội dung xuyên suốt trong giáo dục tiểu học.
Nhiều học sinh sử dụng internet nhưng chưa được trang bị kỹ năng tự bảo vệ. Các em có thể dễ dàng tiếp cận video xuyên tạc lịch sử, nội dung phản cảm hoặc các trò chơi có yếu tố bạo lực. Thậm chí, có trường hợp trẻ em bị lôi kéo tham gia các hội nhóm độc hại thông qua trò chơi trực tuyến.
Một tình huống điển hình xảy ra tại một trường tiểu học ở Hà Nội năm 2025: một học sinh lớp 5 chia sẻ trong nhóm lớp đoạn video có nội dung xuyên tạc về lịch sử dân tộc. Do thiếu nhận thức, nhiều học sinh khác tiếp tục chia sẻ mà không hiểu tính chất nguy hiểm của thông tin. Nhà trường đã phải phối hợp với phụ huynh tổ chức buổi sinh hoạt chuyên đề để giải thích, định hướng và hướng dẫn kỹ năng kiểm chứng thông tin.
Tình huống này cho thấy trẻ em hoàn toàn có thể trở thành “điểm trung chuyển” của thông tin sai lệch nếu không được trang bị năng lực miễn dịch tư tưởng số.
Bên cạnh đó, nhiều phụ huynh còn xem nhẹ nguy cơ từ môi trường mạng. Không ít gia đình giao điện thoại cho con như một công cụ giải trí mà thiếu kiểm soát nội dung. Sự thiếu đồng hành của phụ huynh khiến trẻ em dễ bị tác động bởi những xu hướng lệch chuẩn trên internet.
2.2.2. Nguyên nhân
Thứ nhất, sự phát triển quá nhanh của công nghệ số khiến nhiều gia đình và nhà trường chưa kịp thích ứng. Trẻ em tiếp cận internet dễ dàng hơn nhưng kỹ năng bảo vệ bản thân lại chưa theo kịp.
Thứ hai, chương trình giáo dục hiện nay chưa chú trọng đầy đủ đến giáo dục miễn dịch tư tưởng số cho học sinh tiểu học. Nội dung giáo dục an toàn mạng còn rời rạc, thiếu tính thực hành và chưa gắn với các tình huống cụ thể.
Thứ ba, nhiều nền tảng mạng xã hội chưa có cơ chế lọc nội dung hiệu quả đối với trẻ em. Thuật toán đề xuất video có thể dẫn học sinh từ nội dung giải trí sang các nội dung phản cảm, sai lệch hoặc cực đoan.
Thứ tư, sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội chưa chặt chẽ. Một bộ phận phụ huynh thiếu kiến thức công nghệ, trong khi giáo viên lại thiếu công cụ hỗ trợ chuyên môn về giáo dục an toàn số.
Thứ năm, các thế lực thù địch đang gia tăng hoạt động chống phá trên internet. Tài liệu Nghị quyết số 35 chỉ rõ các đối tượng này tập trung “phủ nhận những thành tựu to lớn và có ý nghĩa lịch sử chúng ta đã đạt được dưới sự lãnh đạo của Đảng” [1, tr. 1]. Điều này làm cho không gian mạng trở thành môi trường tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với nhận thức của trẻ em.
2.3. Một số mô hình hay, cách làm mới và sáng tạo trong xây dựng miễn dịch tư tưởng số cho trẻ em tiểu học
Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, không gian mạng đang tác động trực tiếp đến nhận thức, hành vi và quá trình hình thành nhân cách của trẻ em. Trước yêu cầu bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên môi trường số, nhiều địa phương và trường học đã triển khai các mô hình giáo dục sáng tạo nhằm xây dựng “miễn dịch tư tưởng số” cho học sinh tiểu học. Những mô hình này không chỉ giúp trẻ em sử dụng internet an toàn mà còn góp phần hình thành bản lĩnh, lòng yêu nước và khả năng nhận diện thông tin sai trái ngay từ lứa tuổi đầu đời.
2.3.1. Mô hình “Lớp học công dân số nhỏ tuổi”
Mô hình “Lớp học công dân số nhỏ tuổi” được triển khai thí điểm tại một số trường tiểu học ở Hà Nội, Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2024. Nội dung chương trình tập trung vào nhận diện tin giả, phân biệt nội dung tích cực và tiêu cực, kỹ năng ứng xử văn minh trên mạng, bảo vệ thông tin cá nhân và cách báo cáo nội dung độc hại. Điểm nổi bật của mô hình là thay đổi phương pháp truyền đạt lý thuyết khô cứng bằng hình thức “học qua tình huống”, lấy học sinh làm trung tâm của quá trình trải nghiệm và xử lý vấn đề.
Trong các buổi học, giáo viên xây dựng nhiều tình huống gần gũi với thực tế sử dụng internet của trẻ em như người lạ nhắn tin dụ dỗ qua trò chơi trực tuyến, video xuyên tạc lịch sử xuất hiện trên nền tảng chia sẻ ngắn hoặc tin giả về thiên tai, dịch bệnh gây hoang mang dư luận. Học sinh được chia nhóm để thảo luận, đóng vai và tự đưa ra cách xử lý phù hợp. Ví dụ, khi nhận được video có tiêu đề “Sự thật bị che giấu về lịch sử Việt Nam”, các em được hướng dẫn không chia sẻ ngay, biết kiểm tra nguồn đăng tải, tra cứu thông tin chính thống và báo cho giáo viên hoặc phụ huynh khi phát hiện dấu hiệu bất thường. Cách tiếp cận này giúp học sinh hình thành phản xạ tư duy đúng đắn trước luồng thông tin đa chiều trên internet.
Sau quá trình triển khai tại 15 trường tiểu học, khảo sát cho thấy 87% học sinh biết nhận diện dấu hiệu cơ bản của tin giả, 79% học sinh biết không chia sẻ nội dung chưa kiểm chứng và 72% học sinh chủ động báo cho người lớn khi gặp nội dung độc hại. Quan trọng hơn, mô hình đã giúp học sinh hiểu rằng internet không chỉ là nơi giải trí mà còn là môi trường cần có trách nhiệm và bản lĩnh khi tham gia. Đây là cơ sở quan trọng để hình thành thế hệ công dân số có khả năng “đề kháng” trước các thông tin sai lệch và luận điệu xuyên tạc trên không gian mạng.
2.3.2. Mô hình “Gia đình số đồng hành”
Bên cạnh vai trò của nhà trường, gia đình được xem là môi trường giáo dục đầu tiên và có ảnh hưởng lâu dài nhất đối với trẻ em. Từ thực tiễn đó, nhiều địa phương đã triển khai mô hình “Gia đình số đồng hành” với phương châm “Cùng học - cùng hiểu - cùng bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng”. Mô hình hướng đến việc biến gia đình thành “lá chắn mềm” giúp trẻ nhận diện nguy cơ và hình thành kỹ năng tự bảo vệ trước các tác động tiêu cực từ internet.
Theo mô hình này, mỗi tuần phụ huynh dành ít nhất hai giờ cùng con tìm hiểu về tin giả trên mạng, cách sử dụng mạng xã hội an toàn, quy tắc ứng xử văn minh trên không gian số và những nội dung tích cực về lịch sử, văn hóa dân tộc. Nhiều trường tiểu học còn xây dựng “Sổ tay phụ huynh số” nhằm hướng dẫn cha mẹ cài đặt chế độ bảo vệ trẻ em trên thiết bị điện tử, kiểm soát thời lượng sử dụng internet, theo dõi lịch sử truy cập và phát hiện dấu hiệu trẻ bị tác động tiêu cực từ môi trường mạng.
Điểm quan trọng của mô hình không nằm ở việc kiểm soát bằng cấm đoán mà nhấn mạnh vai trò đồng hành của cha mẹ trong quá trình sử dụng internet của trẻ. Phụ huynh được khuyến khích trở thành “người bạn số” của con, thường xuyên trò chuyện về các nội dung trẻ tiếp cận trên mạng xã hội, giải thích nguy cơ tiềm ẩn và hướng dẫn cách xử lý khi gặp tình huống bất thường. Ví dụ, khi trẻ xem được video có nội dung xuyên tạc lịch sử hoặc kích động bạo lực, cha mẹ sẽ cùng con phân tích đâu là thông tin đúng, đâu là nội dung bóp méo sự thật. Cách giáo dục nhẹ nhàng nhưng định hướng rõ ràng này giúp trẻ hình thành khả năng phản biện và tăng cường niềm tin vào các giá trị tích cực.
Thực tiễn cho thấy những học sinh có sự đồng hành thường xuyên từ gia đình thường có khả năng kiểm soát hành vi số tốt hơn và ít bị ảnh hưởng bởi nội dung độc hại. Đồng thời, mô hình cũng góp phần nâng cao nhận thức của phụ huynh về vai trò của giáo dục tư tưởng số trong bối cảnh mới.
2.3.3. Mô hình “Không gian lịch sử số và đội tuyên truyền măng non”
Một trong những nguyên nhân khiến trẻ em dễ bị tác động bởi thông tin xuyên tạc là do thiếu hiểu biết lịch sử và chưa có nền tảng giá trị dân tộc vững chắc. Để khắc phục điều này, nhiều trường tiểu học đã triển khai mô hình “Không gian lịch sử số và đội tuyên truyền măng non” nhằm đổi mới giáo dục truyền thống bằng công nghệ số. Thay vì dạy lịch sử theo lối đọc - chép, giáo viên sử dụng video hoạt hình lịch sử, truyện tranh tương tác, bảo tàng thực tế ảo và trò chơi hóa nội dung lịch sử dân tộc để tạo hứng thú cho học sinh.
Thông qua mô hình này, học sinh có thể tham gia “hành trình số” tìm hiểu Chiến thắng Điện Biên Phủ, quan sát mô hình 3D về Hoàng thành Thăng Long hoặc trải nghiệm thực tế ảo về cuộc đời Chủ tịch Hồ Chí Minh. Những bài học lịch sử trở nên sinh động, gần gũi và hấp dẫn hơn với trẻ em, từ đó giúp các em hiểu sâu sắc hơn về truyền thống dân tộc, biết trân trọng giá trị hòa bình và độc lập dân tộc. Hồ Chí Minh từng khẳng định: “Không có gì quý hơn độc lập, tự do” [5, tr. 131]. Giáo dục lịch sử bằng công nghệ số chính là cách lan tỏa tinh thần ấy đến thế hệ trẻ trong thời đại mới.
Song song với “Không gian lịch sử số”, nhiều liên đội trường học còn thành lập “Đội tuyên truyền măng non trên không gian mạng” gồm những học sinh có kỹ năng công nghệ tốt để thiết kế video, sáng tạo infographic và chia sẻ nội dung tích cực về lịch sử, văn hóa, đạo đức. Mỗi tháng, các nhóm xây dựng các chiến dịch truyền thông nhỏ với chủ đề như “Nói không với tin giả”, “Ứng xử đẹp trên mạng” hoặc “Em yêu lịch sử Việt Nam”. Điểm mới của mô hình là biến học sinh từ vị thế người tiếp nhận thông tin thụ động trở thành chủ thể lan tỏa giá trị tích cực trên internet.
Thông qua các hoạt động này, học sinh không chỉ được rèn luyện kỹ năng số mà còn được giáo dục tinh thần trách nhiệm cộng đồng và ý thức bảo vệ các giá trị đúng đắn trên không gian mạng. Tinh thần đó phù hợp với tư tưởng Hồ Chí Minh: “Mỗi người dân Việt Nam, bất kỳ già, trẻ, trai, gái; bất kỳ giàu, nghèo, lớn, nhỏ, đều cần phải trở nên một chiến sĩ tranh đấu” [4, tr. 556]. Trong điều kiện hiện nay, mỗi học sinh tiểu học cũng cần trở thành một “chiến sĩ nhỏ” có khả năng nhận diện cái đúng, đấu tranh với thông tin sai lệch và lan tỏa những giá trị tích cực trên môi trường số.
2.4. Giải pháp xây dựng miễn dịch tư tưởng số cho trẻ em tiểu học trong kỷ nguyên mới
2.4.1. Xây dựng “lá chắn nhận thức số” trong toàn xã hội
Để hình thành miễn dịch tư tưởng số cho trẻ em tiểu học, trước hết cần xây dựng nhận thức thống nhất trong toàn xã hội về tính chất nguy hiểm của thông tin xấu độc trên không gian mạng. Hiện nay, nhiều phụ huynh vẫn cho rằng trẻ em chỉ sử dụng internet để giải trí nên chưa chú trọng giáo dục kỹ năng nhận diện thông tin sai lệch. Tuy nhiên, thực tế cho thấy trẻ em hoàn toàn có thể bị ảnh hưởng bởi nội dung lệch chuẩn đạo đức, lối sống cực đoan, văn hóa phản cảm, quan điểm xuyên tạc lịch sử hoặc ngôn ngữ kích động trên mạng xã hội. Đây là những nguy cơ âm thầm nhưng tác động trực tiếp đến quá trình hình thành nhân cách và nhận thức chính trị của thế hệ trẻ.
Trong bối cảnh đó, cần đẩy mạnh tuyên truyền thông qua báo chí, truyền hình, mạng xã hội, hệ thống trường học và các tổ chức đoàn thể nhằm khẳng định rằng không gian mạng đã trở thành môi trường giáo dục mới, nơi trẻ em là nhóm dễ bị tổn thương nhất. Nội dung tuyên truyền cần giúp phụ huynh hiểu rằng gia đình và nhà trường chính là tuyến phòng thủ đầu tiên trong bảo vệ trẻ em trước thông tin xấu độc. Nguyễn Đình Thái khẳng định: “Bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác có hiệu quả các quan điểm sai trái, thù địch là một nội dung cơ bản, hệ trọng, sống còn của công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng” [6, tr. 48]. Vì vậy, xây dựng nhận thức xã hội về miễn dịch tư tưởng số cho trẻ em cũng chính là xây dựng nền tảng bảo vệ tư tưởng từ sớm, từ xa trong điều kiện mới.
2.4.2. Hình thành “kháng thể tư duy số” trong nhà trường tiểu học
Giáo dục miễn dịch tư tưởng số cần được đưa vào chương trình giáo dục tiểu học như một nội dung chính thức thay vì chỉ dừng ở các hoạt động ngoại khóa ngắn hạn. Nội dung giáo dục phải phù hợp với đặc điểm tâm lý lứa tuổi, bảo đảm tính trực quan, sinh động và gắn với các tình huống thực tế mà học sinh có thể gặp trên internet. Các kỹ năng như nhận diện tin giả, kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân, ứng xử văn minh trên mạng và nhận biết nội dung xuyên tạc cần được tích hợp linh hoạt vào các môn học như Đạo đức, Tin học, Hoạt động trải nghiệm và Giáo dục địa phương.
Quá trình giáo dục cần chú trọng hình thành phản xạ tư duy đúng đắn cho học sinh trước luồng thông tin đa chiều trên không gian mạng. Ví dụ, khi một học sinh nhận được video có tiêu đề “Sự thật bị che giấu về lịch sử Việt Nam”, giáo viên cần hướng dẫn các em không chia sẻ ngay, biết kiểm tra nguồn đăng tải, tra cứu thông tin chính thống và báo cho người lớn khi phát hiện dấu hiệu bất thường. Phương pháp giáo dục thông qua tình huống như vậy sẽ giúp học sinh từng bước hình thành “kháng thể tư duy số”, biết tự sàng lọc thông tin và nâng cao khả năng tự bảo vệ trước các luận điệu sai trái, xuyên tạc.
2.4.3. Kiến tạo “hệ sinh thái văn hóa số tích cực” cho trẻ em
Miễn dịch tư tưởng số không thể hình thành nếu trẻ em thường xuyên tiếp xúc với môi trường mạng thiếu lành mạnh. Vì vậy, cần xây dựng hệ sinh thái văn hóa số tích cực dành riêng cho thiếu nhi Việt Nam, trong đó các cơ quan chức năng phải tăng cường kiểm soát nội dung phản cảm, xử lý nghiêm hành vi phát tán thông tin sai lệch và yêu cầu các nền tảng công nghệ nâng cao cơ chế bảo vệ trẻ em. Song song với đó, cần đầu tư phát triển các sản phẩm số có giá trị giáo dục cao như hoạt hình lịch sử Việt Nam, trò chơi giáo dục văn hóa dân tộc, video khoa học dành cho thiếu nhi và các nền tảng học tập an toàn.
Khi trẻ em được tiếp cận thường xuyên với nội dung tích cực, lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc và ý thức trách nhiệm cộng đồng sẽ được bồi đắp tự nhiên, từ đó tạo ra khả năng “đề kháng” bền vững trước thông tin xấu độc. Nguyễn Phú Trọng khẳng định: “Đi lên chủ nghĩa xã hội là khát vọng của nhân dân Việt Nam, là sự lựa chọn đúng đắn của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam” [7, tr. 7]. Do đó, xây dựng môi trường văn hóa số cho trẻ em không chỉ nhằm bảo vệ các em khỏi nguy cơ trên internet mà còn góp phần nuôi dưỡng lý tưởng sống tích cực, củng cố niềm tin xã hội và giữ gìn nền tảng giá trị của dân tộc trong kỷ nguyên số.
2.4.4. Phát huy “pháo đài gia đình số” trong giáo dục trẻ em
Gia đình là môi trường giáo dục đầu tiên và có ảnh hưởng lâu dài nhất đối với sự hình thành nhân cách trẻ em. Trong thời đại công nghệ số, gia đình cần trở thành “pháo đài mềm” giúp trẻ nhận diện, sàng lọc và phòng tránh các nguy cơ trên không gian mạng. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều phụ huynh hiện nay giao thiết bị điện tử cho con như một công cụ giải trí mà thiếu kiểm soát nội dung, dẫn đến việc trẻ tiếp xúc với video phản cảm, tin giả, ngôn ngữ lệch chuẩn và nhiều quan điểm sai lệch về lịch sử, xã hội. Khảo sát của Viện Nghiên cứu Thanh niên năm 2025 cho thấy 52% phụ huynh không thường xuyên kiểm tra nội dung con xem trên internet và 47% chưa biết cách cài đặt chế độ an toàn cho trẻ em trên thiết bị số.
Trong bối cảnh đó, cha mẹ cần trở thành “người bạn đồng hành số” của con thay vì chỉ quản lý bằng cấm đoán. Phụ huynh cần thường xuyên trò chuyện với con về internet, giải thích các nguy cơ trên mạng, hướng dẫn kỹ năng tự bảo vệ và cùng con lựa chọn nội dung tích cực. Đồng thời, gia đình cần xây dựng “kỷ luật số” phù hợp như quy định thời gian sử dụng internet, không dùng điện thoại trong giờ ăn hoặc trước khi ngủ và luôn có sự giám sát của người lớn khi trẻ học trực tuyến. Quan trọng hơn, cha mẹ cần chủ động giáo dục lòng yêu nước, ý thức trách nhiệm cộng đồng và các giá trị truyền thống cho trẻ ngay từ nhỏ. Khi có nền tảng giá trị đúng đắn, trẻ sẽ hình thành “kháng thể tư tưởng” vững vàng hơn trước những tác động tiêu cực từ môi trường mạng.
2.4.5. Tạo lập “mặt trận giáo dục số đồng bộ” giữa nhà trường và xã hội
Việc xây dựng miễn dịch tư tưởng số cho trẻ em chỉ có thể đạt hiệu quả khi có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và toàn xã hội. Trong đó, đội ngũ giáo viên giữ vai trò đặc biệt quan trọng vì đây là lực lượng trực tiếp định hướng nhận thức và kỹ năng số cho học sinh. Tuy nhiên, nhiều giáo viên hiện nay vẫn còn hạn chế về kiến thức an toàn mạng, kỹ năng nhận diện tin giả và phương pháp giáo dục miễn dịch tư tưởng số. Do đó, cần triển khai các chương trình đào tạo chuyên sâu nhằm bồi dưỡng kỹ năng số, cập nhật xu hướng truyền thông mới và tăng cường năng lực xử lý tình huống phát sinh từ internet cho giáo viên tiểu học.
Bên cạnh vai trò của giáo viên, cần phát huy hiệu quả hoạt động của tổ chức Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh thông qua các mô hình như “Măng non an toàn mạng”, “Em yêu lịch sử Việt Nam”, “Thiếu nhi với văn hóa số” hoặc các cuộc thi sáng tạo nội dung tích cực trên internet. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế phối hợp đồng bộ giữa nhà trường, gia đình, cơ quan truyền thông và doanh nghiệp công nghệ nhằm hình thành môi trường giáo dục số an toàn cho trẻ em. Cuốn Chân lý và sự thật khẳng định việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng có “ý nghĩa lý luận vừa có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc và mang tính thời sự” [9, tr. 6]. Điều đó cho thấy xây dựng miễn dịch tư tưởng số cho trẻ em tiểu học không chỉ là nhiệm vụ giáo dục đơn thuần mà còn là chiến lược lâu dài nhằm bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong kỷ nguyên mới.
3. Kết luận
Không gian mạng đang trở thành môi trường tác động trực tiếp đến quá trình hình thành nhân cách, nhận thức và hệ giá trị của trẻ em Việt Nam. Trong bối cảnh các thế lực thù địch gia tăng chống phá bằng nhiều phương thức tinh vi trên internet, xây dựng miễn dịch tư tưởng số cho học sinh tiểu học là yêu cầu cấp thiết mang ý nghĩa chiến lược lâu dài.
Miễn dịch tư tưởng số không đơn thuần là kỹ năng công nghệ mà là khả năng nhận diện đúng - sai, hình thành bản lĩnh, giá trị sống và ý thức trách nhiệm công dân trong môi trường số. Đây chính là tuyến phòng thủ sớm, góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng từ gốc rễ xã hội và từ thế hệ tương lai của đất nước.
Nghị quyết số 35-NQ/TW đã xác định bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng là nhiệm vụ sống còn của công tác xây dựng Đảng trong tình hình mới. Điều đó đòi hỏi phải mở rộng không gian bảo vệ tư tưởng sang lĩnh vực giáo dục trẻ em trên môi trường số. Khi học sinh tiểu học được trang bị khả năng tự bảo vệ trước thông tin sai lệch, biết yêu lịch sử dân tộc, có ý thức trách nhiệm cộng đồng và ứng xử văn minh trên mạng, chúng ta đang xây dựng nền móng vững chắc cho tương lai tư tưởng của quốc gia.
Đại hội XIV của Đảng đặt mục tiêu xây dựng đất nước phát triển nhanh, bền vững và hội nhập sâu rộng trong kỷ nguyên số. Để thực hiện mục tiêu đó, cần đặc biệt coi trọng giáo dục thế hệ trẻ, nhất là giáo dục bản lĩnh chính trị, văn hóa và năng lực công dân số cho học sinh ngay từ bậc tiểu học.
Nguyễn Phú Trọng từng khẳng định: “Đất nước ta chưa bao giờ có được cơ đồ, tiềm lực, vị thế và uy tín quốc tế như ngày nay” [7, tr. 7]. Thành quả đó càng đòi hỏi trách nhiệm lớn hơn trong việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và xây dựng thế hệ công dân số Việt Nam vừa có tri thức, vừa có đạo đức, lý tưởng và lòng yêu nước trong kỷ nguyên mới.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1]. Bộ Chính trị. (2018). Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới. Hà Nội.
[2]. Đảng Cộng sản Việt Nam. (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Tập I. Hà Nội: Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
[3]. Đảng Cộng sản Việt Nam. (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Tập II. Hà Nội: Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
[4]. Hồ Chí Minh. (2011). Hồ Chí Minh toàn tập (Tập 5). Hà Nội: Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
[5]. Hồ Chí Minh. (2011). Hồ Chí Minh toàn tập (Tập 15). Hà Nội: Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
[6]. Nguyễn Đình Thái. (2024). Vận dụng Nghị quyết số 35-NQ/TW của Bộ Chính trị vào giảng dạy môn khoa học lãnh đạo. Tạp chí Lãnh đạo và Chính sách, số 6(9), 47-53.
[7]. Nguyễn Phú Trọng. (2022). Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Hà Nội: Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
[8]. Nguyễn Thị Xuyên. (2025). Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh (Tóm tắt luận án tiến sĩ). Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội.
[9]. Vũ Hoàng Công. (2020). Chân lý và sự thật. Hà Nội: Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.