Nguyễn Thị Thu Hà
Trường Tiểu học Phú Cường, phường Phú Lương, Hà Nội
Tóm tắt: Trong bối cảnh chuyển đổi số sâu rộng, môi trường mạng đang trở thành không gian tác động mạnh mẽ đến nhận thức, hành vi và hệ giá trị của học sinh tiểu học. Bên cạnh những lợi ích tích cực, các giá trị lệch chuẩn, thông tin độc hại và quan điểm sai trái, thù địch có xu hướng xâm nhập ngày càng tinh vi, gây nguy cơ lệch hướng phát triển nhân cách ngay từ giai đoạn nền tảng. Bài viết tập trung phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn của vấn đề, làm rõ thực trạng và nguyên nhân của sự xâm lấn giá trị lệch chuẩn trong học sinh tiểu học tại Thủ đô Hà Nội, đồng thời đề xuất các mô hình giáo dục mới, giải pháp đồng bộ, khả thi nhằm nâng cao “sức đề kháng” tư tưởng, góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong kỷ nguyên số.
Từ khóa: Giá trị lệch chuẩn; học sinh tiểu học; môi trường số; giáo dục Thủ đô; bảo vệ nền tảng tư tưởng.
1. Đặt vấn đề
Trong tiến trình phát triển của cách mạng Việt Nam, nền tảng tư tưởng của Đảng luôn giữ vai trò định hướng chiến lược, bảo đảm sự ổn định chính trị và phát triển bền vững của đất nước. Như đã khẳng định, “chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động của Đảng” [11, tr. 7]. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số hiện nay, nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ diễn ra trong không gian thực mà còn mở rộng mạnh mẽ sang không gian mạng, nơi các luồng thông tin đa chiều, phức tạp đan xen.
Đặc biệt, môi trường số đang trở thành “không gian xã hội mới” tác động trực tiếp đến thế hệ trẻ, trong đó có học sinh tiểu học - lứa tuổi đang hình thành những giá trị ban đầu về nhận thức, đạo đức và nhân cách. Tuy nhiên, các thế lực thù địch đã triệt để lợi dụng internet và mạng xã hội để truyền bá thông tin sai lệch, độc hại, từng bước làm “phai nhạt lý tưởng, dao động niềm tin”, thậm chí gieo rắc những biểu hiện lệch chuẩn trong hành vi và suy nghĩ của thế hệ trẻ [2].
Thực tiễn cho thấy, bên cạnh những nội dung giáo dục chính thống, học sinh tiểu học ngày nay có thể tiếp cận dễ dàng với các trào lưu lệch chuẩn, lối sống thực dụng, bạo lực, phản văn hóa thông qua các nền tảng số. Điều này đặt ra thách thức cấp thiết đối với ngành giáo dục, đặc biệt tại Thủ đô Hà Nội - trung tâm chính trị, văn hóa, giáo dục của cả nước, nơi hội tụ và lan tỏa các giá trị chuẩn mực xã hội.
Trong bối cảnh đó, việc nhận diện đúng nguy cơ, phân tích rõ nguyên nhân và đề xuất các giải pháp giáo dục hiệu quả nhằm ngăn chặn sự xâm lấn của các giá trị lệch chuẩn trong môi trường số đối với học sinh tiểu học không chỉ là yêu cầu cấp bách về giáo dục mà còn là nhiệm vụ chính trị quan trọng, góp phần “bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng” [8, tr. 47].
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của vấn đề
2.1.1. Cơ sở lý luận
Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng là nhiệm vụ có ý nghĩa sống còn đối với sự tồn tại và phát triển của chế độ. Nghị quyết số 35-NQ/TW đã khẳng định rõ: bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ là bảo vệ hệ tư tưởng, mà còn là bảo vệ Đảng, Nhà nước, nhân dân và lợi ích quốc gia, dân tộc. Theo đó, “bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng là bảo vệ Đảng, Cương lĩnh chính trị, đường lối của Đảng” [8, tr. 47].
Về phương diện lý luận, chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh giữ vai trò định hướng toàn diện cho mọi hoạt động của cách mạng Việt Nam. Đây không chỉ là hệ tư tưởng mà còn là cơ sở khoa học, kim chỉ nam cho hành động. Như đã được nhấn mạnh: “chủ nghĩa Mác - Lênin là ‘kim chỉ nam’ cho mọi hành động của Đảng” [10, tr. 3]. Đồng thời, hệ thống lý luận cách mạng còn được xem là yếu tố quyết định đến sự tồn tại của một chính đảng, bởi “lý luận cách mạng là nền tảng và hạt nhân quyết định đến sự sống còn của một chính đảng” [8, tr. 47].
Từ góc độ giáo dục, tư tưởng Hồ Chí Minh khẳng định vai trò đặc biệt quan trọng của việc hình thành nhân cách con người ngay từ giai đoạn đầu đời. Người chỉ rõ: “dạy cũng như học phải chú trọng cả tài lẫn đức. Đức là cái gốc rất quan trọng” [6, tr. 400]. Điều này cho thấy, giáo dục tiểu học không đơn thuần là trang bị tri thức mà còn là quá trình xây dựng nền tảng đạo đức, lối sống và hệ giá trị chuẩn mực cho học sinh.
Trong bối cảnh hiện nay, khi không gian mạng trở thành môi trường tác động mạnh mẽ đến nhận thức xã hội, vấn đề bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng cần được triển khai ngay từ cấp học thấp nhất. Học sinh tiểu học tuy chưa hoàn thiện về nhận thức nhưng lại có khả năng tiếp nhận nhanh các thông tin từ môi trường số. Nếu không được định hướng đúng, các em dễ bị ảnh hưởng bởi những giá trị lệch chuẩn, dẫn đến nguy cơ sai lệch trong nhận thức và hành vi.
Do đó, việc tích hợp nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng vào giáo dục tiểu học không chỉ là yêu cầu về mặt lý luận mà còn là nhiệm vụ mang tính chiến lược lâu dài, nhằm xây dựng “thế hệ công dân số” có bản lĩnh chính trị, đạo đức và năng lực thích ứng trong kỷ nguyên mới.
2.1.2. Cơ sở thực tiễn
Thực tiễn hiện nay cho thấy, sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số và internet đã tạo ra những thay đổi sâu sắc trong đời sống xã hội. Theo các báo cáo quốc gia về chuyển đổi số, Việt Nam có trên 75% dân số sử dụng internet, trong đó tỷ lệ trẻ em tiếp cận thiết bị thông minh ngày càng gia tăng, đặc biệt ở các đô thị lớn như Hà Nội. Học sinh tiểu học ngày nay không chỉ học tập qua sách vở mà còn tiếp cận tri thức thông qua YouTube, TikTok, trò chơi trực tuyến và các nền tảng mạng xã hội.
Bên cạnh những lợi ích, môi trường số cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Nghị quyết số 35 đã chỉ rõ: các thế lực thù địch “đặc biệt sử dụng internet và truyền thông xã hội để chống phá” [2]. Không gian mạng trở thành công cụ lan truyền thông tin sai lệch, xuyên tạc lịch sử, phủ nhận thành tựu cách mạng, thậm chí gieo rắc lối sống lệch chuẩn, phản văn hóa.
Đối với học sinh tiểu học, nguy cơ này càng trở nên nghiêm trọng do đặc điểm tâm lý lứa tuổi: dễ tiếp thu, dễ bắt chước nhưng thiếu khả năng phân biệt đúng sai. Nhiều em có xu hướng thần tượng hóa các “hiện tượng mạng”, chạy theo trào lưu thiếu lành mạnh, sử dụng ngôn ngữ lệch chuẩn hoặc có biểu hiện hành vi không phù hợp với chuẩn mực đạo đức học đường.
Tại Thủ đô Hà Nội, với đặc thù là trung tâm giáo dục lớn của cả nước, học sinh có điều kiện tiếp cận công nghệ sớm và đa dạng hơn. Tuy nhiên, điều này cũng đồng nghĩa với việc các em phải đối mặt với nhiều nguồn thông tin phức tạp hơn. Trong khi đó, sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội trong quản lý, định hướng sử dụng môi trường số cho học sinh tiểu học vẫn còn những hạn chế nhất định.
Mặt khác, một số chương trình giáo dục kỹ năng số, giáo dục giá trị sống chưa thực sự theo kịp sự phát triển nhanh chóng của môi trường mạng. Điều này dẫn đến khoảng trống trong việc hình thành “sức đề kháng” trước các thông tin độc hại cho học sinh.
Từ thực tiễn đó có thể khẳng định, sự xâm lấn của các giá trị lệch chuẩn trong môi trường số đối với học sinh tiểu học không còn là nguy cơ tiềm ẩn mà đã trở thành vấn đề hiện hữu, đòi hỏi phải có những giải pháp giáo dục toàn diện, đồng bộ và mang tính đổi mới.
2.2.Thực trạng và nguyên nhân của sự xâm lấn các giá trị lệch chuẩn
2.2.1. Thực trạng
Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, học sinh tiểu học ngày càng tiếp cận sớm với internet và các thiết bị thông minh. Việt Nam hiện có khoảng 77% dân số sử dụng internet; trong đó, tỷ lệ trẻ em từ 6 đến 11 tuổi sử dụng thiết bị kết nối mạng ngày càng gia tăng, đặc biệt tại các đô thị lớn như Hà Nội. Nhiều khảo sát cho thấy, hơn 60% học sinh tiểu học thường xuyên sử dụng YouTube, TikTok hoặc tham gia các trò chơi trực tuyến hằng ngày. Điều này cho thấy môi trường số đã trở thành một phần không thể tách rời trong đời sống học tập và sinh hoạt của học sinh.
Tuy nhiên, song hành với những lợi ích, môi trường số cũng đang tạo ra những tác động tiêu cực đáng lo ngại, đặc biệt là sự xâm nhập của các giá trị lệch chuẩn. Một bộ phận học sinh có xu hướng bắt chước hành vi, ngôn ngữ thiếu chuẩn mực từ các “hiện tượng mạng”, sử dụng lời nói thô tục hoặc thiếu tôn trọng trong giao tiếp học đường. Đồng thời, việc sử dụng thiết bị điện tử quá mức dẫn đến giảm khả năng tập trung học tập, làm suy giảm hứng thú học tập và rèn luyện. Đáng chú ý hơn, một số học sinh dần hình thành xu hướng đề cao sự nổi tiếng nhanh, giá trị vật chất thay vì coi trọng nỗ lực học tập và lao động.
Thực tế tại một số trường tiểu học trên địa bàn Hà Nội cho thấy, nhiều học sinh đã tiếp xúc với các nội dung có yếu tố bạo lực, phản cảm hoặc thậm chí xuyên tạc lịch sử dưới dạng trò chơi và video giải trí. Điều này làm nảy sinh nguy cơ sai lệch nhận thức ngay từ giai đoạn đầu hình thành nhân cách. Chẳng hạn, có trường hợp học sinh lớp 4 tại quận Hoàng Mai bắt chước hành vi trêu chọc bạn bè bằng ngôn ngữ phản cảm từ các video trên mạng và cho rằng đó là hành vi bình thường. Hay tại quận Cầu Giấy, một nhóm học sinh lớp 5 đã tái hiện hành vi bạo lực trong giờ ra chơi sau khi tham gia các trò chơi trực tuyến. Sau khi được giáo viên và nhà trường phối hợp cùng phụ huynh giáo dục, tổ chức hoạt động trải nghiệm và định hướng nhận thức, hành vi của các em đã có sự chuyển biến tích cực. Những biểu hiện này cho thấy, sự xâm lấn của các giá trị lệch chuẩn trong môi trường số không còn là hiện tượng cá biệt mà đã trở thành xu hướng đáng lo ngại, tác động trực tiếp đến quá trình hình thành nhân cách của học sinh tiểu học.
2.2.2. Nguyên nhân
Trước hết, nguyên nhân quan trọng xuất phát từ chính đặc điểm của môi trường số. Không gian mạng với tính chất mở, đa chiều và khó kiểm soát đã trở thành môi trường thuận lợi để các thông tin độc hại lan truyền nhanh chóng. Các thế lực thù địch triệt để lợi dụng internet và mạng xã hội để truyền bá quan điểm sai trái, xuyên tạc, gây nhiễu loạn thông tin, “đặc biệt sử dụng internet và truyền thông xã hội để chống phá” [2]. Đáng chú ý, các nội dung lệch chuẩn thường được ngụy trang dưới hình thức giải trí hấp dẫn, khiến học sinh dễ tiếp cận nhưng khó nhận diện, từ đó vô thức tiếp thu và hình thành những nhận thức sai lệch.
Bên cạnh đó, nguyên nhân còn xuất phát từ đặc điểm tâm lý của học sinh tiểu học. Ở lứa tuổi này, các em có khả năng tiếp thu nhanh nhưng lại thiếu năng lực chọn lọc và đánh giá thông tin. Tâm lý thích bắt chước, dễ bị ảnh hưởng bởi các hình mẫu trên mạng khiến học sinh dễ tiếp nhận những hành vi, ngôn ngữ không phù hợp. Đồng thời, do chưa có khả năng tự bảo vệ trước các tác động tiêu cực, nếu không được định hướng kịp thời, các em rất dễ bị cuốn theo những giá trị lệch chuẩn. Điều này đi ngược lại quan điểm giáo dục toàn diện mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhấn mạnh: “dạy cũng như học phải chú trọng cả tài lẫn đức. Đức là cái gốc rất quan trọng” [6, tr. 400].
Nguyên nhân tiếp theo đến từ gia đình, nơi giữ vai trò nền tảng trong việc hình thành nhân cách cho trẻ. Trong thực tế, một bộ phận phụ huynh chưa thực sự quan tâm đúng mức đến việc quản lý và định hướng sử dụng thiết bị số của con em mình. Nhiều gia đình thiếu kiến thức về an toàn thông tin, chưa có kỹ năng đồng hành cùng con trong môi trường số, thậm chí có xu hướng “giao phó” hoàn toàn trách nhiệm giáo dục cho nhà trường. Điều này tạo ra khoảng trống trong việc kiểm soát và định hướng giá trị, khiến học sinh dễ bị ảnh hưởng tiêu cực từ các nguồn thông tin bên ngoài.
Từ phía nhà trường, mặc dù đã có nhiều nỗ lực đổi mới, song vẫn còn tồn tại những hạn chế nhất định. Nội dung giáo dục kỹ năng số và giáo dục giá trị trong môi trường số chưa được triển khai đồng bộ và sâu sắc. Việc tích hợp giáo dục nhận diện thông tin sai lệch vào các môn học còn hạn chế, trong khi phương pháp giáo dục chưa theo kịp tốc độ phát triển nhanh chóng của công nghệ. Trong khi đó, lý luận đã khẳng định “lý luận cách mạng là nền tảng… quyết định đến sự sống còn của một chính đảng” [8, tr. 47], thì trong giáo dục, việc thiếu nền tảng lý luận về giáo dục số cũng ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả định hướng học sinh.
Cuối cùng, nguyên nhân còn xuất phát từ các yếu tố xã hội. Sự lan truyền nhanh chóng của các trào lưu lệch chuẩn, sự thiếu kiểm soát hiệu quả đối với nội dung số dành cho trẻ em, cùng với tác động của mặt trái kinh tế thị trường đã góp phần làm gia tăng nguy cơ lệch chuẩn trong nhận thức và hành vi của học sinh. Những yếu tố này nếu không được kiểm soát sẽ dẫn đến tình trạng “phai nhạt lý tưởng, lệch chuẩn giá trị” trong thế hệ trẻ, ảnh hưởng trực tiếp đến mục tiêu giáo dục con người phát triển toàn diện.
Trước yêu cầu cấp thiết của việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong môi trường số, giáo dục tiểu học tại Thủ đô Hà Nội cần có những cách tiếp cận mới, sáng tạo và phù hợp với đặc điểm tâm lý lứa tuổi. Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, việc giáo dục học sinh không thể chỉ dừng lại ở truyền thụ tri thức mà cần hướng tới hình thành năng lực nhận thức, khả năng lựa chọn và bản lĩnh trước các tác động đa chiều từ không gian mạng. Trên cơ sở đó, một số mô hình giáo dục tiêu biểu có thể được triển khai nhằm nâng cao hiệu quả định hướng giá trị cho học sinh tiểu học.
Trước hết, mô hình “Lớp học số an toàn - Giá trị thật” là cách tiếp cận trực tiếp và hiệu quả khi đưa chính môi trường số trở thành nội dung giáo dục. Mô hình này được triển khai ngay trong lớp học thông qua việc tích hợp vào các môn học và hoạt động sinh hoạt tập thể, nhằm giúp học sinh từng bước hình thành khả năng nhận diện thông tin đúng - sai, xây dựng thói quen sử dụng internet an toàn và bồi dưỡng các giá trị đạo đức, lối sống chuẩn mực. Trong quá trình thực hiện, giáo viên tổ chức các tiết sinh hoạt chuyên đề với nội dung gắn với thực tiễn mạng xã hội, sử dụng các tình huống từ video, hình ảnh hoặc câu chuyện cụ thể để học sinh thảo luận, phân tích và đưa ra nhận định. Việc kết hợp các hình thức tương tác như trò chơi phản biện giúp tăng tính hấp dẫn và phát huy sự chủ động của học sinh. Điểm nổi bật của mô hình là chuyển từ cách tiếp cận mang tính cấm đoán sang hướng dẫn, đồng hành, đồng thời phát triển tư duy phản biện ngay từ lứa tuổi nhỏ. Thực tiễn triển khai cho thấy, sau một thời gian áp dụng, đa số học sinh đã có khả năng phân biệt nội dung phù hợp và không phù hợp, đồng thời giảm rõ rệt hành vi bắt chước các trào lưu lệch chuẩn.
Bên cạnh đó, mô hình “Gia đình - Nhà trường - Không gian mạng an toàn” nhấn mạnh vai trò phối hợp giữa các chủ thể giáo dục trong việc hình thành môi trường phát triển lành mạnh cho học sinh. Thực tế cho thấy, nếu nhà trường chỉ đóng vai trò đơn lẻ thì khó có thể kiểm soát toàn diện hoạt động của học sinh trong môi trường số. Do đó, việc thiết lập cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường và gia đình thông qua các kênh trao đổi trực tuyến, cùng với việc cung cấp định hướng sử dụng nội dung số phù hợp, sẽ góp phần tạo nên một hệ sinh thái giáo dục liên tục và đồng bộ. Mô hình này không chỉ giúp phụ huynh nâng cao nhận thức và kỹ năng quản lý con em trong môi trường số mà còn mở rộng không gian giáo dục từ lớp học ra đời sống gia đình, khắc phục tình trạng “khoảng trống quản lý” đang tồn tại.
Một hướng tiếp cận mang tính đổi mới rõ nét là mô hình “Học sinh tiểu học với vai trò ‘công dân số nhỏ’”, trong đó học sinh được xem là chủ thể tích cực trong việc xây dựng môi trường mạng lành mạnh. Thay vì chỉ coi các em là đối tượng cần được bảo vệ, mô hình này hướng tới việc hình thành ý thức trách nhiệm, giúp học sinh nhận thức được vai trò của mình trong việc sử dụng và lan tỏa thông tin. Thông qua các hoạt động như cuộc thi “Em là công dân số văn minh” hoặc các tình huống giáo dục cụ thể, học sinh được hướng dẫn không chia sẻ thông tin sai lệch, không bình luận tiêu cực và biết cách phản ánh các nội dung xấu. Cách tiếp cận này góp phần hình thành thói quen tự giác, chủ động và có trách nhiệm trong môi trường số, phù hợp với quan điểm giáo dục của Hồ Chí Minh về việc phát huy vai trò chủ thể của người học, hướng tới mục tiêu “học hành tiến bộ” [5, tr. 521].
Song song với đó, mô hình “Tích hợp giáo dục bảo vệ nền tảng tư tưởng trong môn học” thể hiện tính bền vững và lâu dài trong quá trình giáo dục. Việc lồng ghép nội dung giáo dục giá trị, tư tưởng vào các môn học như Tiếng Việt, Đạo đức hay hoạt động trải nghiệm giúp học sinh tiếp cận các chuẩn mực một cách tự nhiên, không áp đặt. Thông qua các bài đọc về truyền thống dân tộc, các bài tập phân tích hành vi đúng - sai trên môi trường mạng hay các hoạt động đóng vai xử lý tình huống, học sinh dần hình thành nhận thức và thái độ phù hợp. Mô hình này bảo đảm tính xuyên suốt của giáo dục tư tưởng, tránh tình trạng tách rời giữa dạy học kiến thức và giáo dục giá trị, từ đó nâng cao hiệu quả giáo dục toàn diện.
Cuối cùng, mô hình “Giáo viên là ‘người dẫn đường số’” khẳng định vai trò trung tâm của đội ngũ giáo viên trong việc định hướng học sinh trước những tác động phức tạp của môi trường số. Trong bối cảnh hiện nay, giáo viên không chỉ là người truyền đạt kiến thức mà còn là người định hướng giá trị, kiểm chứng thông tin và đóng vai trò như một “bộ lọc” đầu tiên giúp học sinh tiếp cận thông tin một cách đúng đắn. Để thực hiện tốt vai trò này, giáo viên cần được trang bị năng lực số, kiến thức về an toàn thông tin và kỹ năng xử lý các tình huống giáo dục phát sinh từ môi trường mạng. Điều này hoàn toàn phù hợp với yêu cầu phát huy vai trò tiên phong của đội ngũ giáo dục trong nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng [8, tr. 47].
Tóm lại, các mô hình nêu trên cho thấy, việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong môi trường số đối với học sinh tiểu học không thể thực hiện bằng các biện pháp hành chính đơn thuần, mà cần dựa trên những giải pháp giáo dục sáng tạo, linh hoạt và lấy học sinh làm trung tâm. Sự kết hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và xã hội, cùng với việc phát huy vai trò chủ thể của học sinh và trách nhiệm dẫn dắt của giáo viên, sẽ tạo nên nền tảng vững chắc để hình thành thế hệ công dân số có bản lĩnh, đạo đức và năng lực thích ứng trong kỷ nguyên mới.
2.3. Giải pháp thực hiện
Trên cơ sở phân tích lý luận, thực tiễn và các mô hình đề xuất, việc ngăn chặn sự xâm lấn của các giá trị lệch chuẩn trong môi trường số đối với học sinh tiểu học cần được triển khai đồng bộ, toàn diện với các nhóm giải pháp sau:
2.3.1. Nhóm giải pháp ở tầm vĩ mô
Thứ nhất, hoàn thiện cơ chế, chính sách về quản lý nội dung số dành cho trẻ em. Cần xây dựng hệ thống quy định chặt chẽ hơn đối với các nền tảng số, đặc biệt là các nền tảng có lượng người dùng trẻ em lớn. Việc kiểm duyệt nội dung cần được tăng cường, bảo đảm loại bỏ các thông tin độc hại, phản văn hóa, xuyên tạc lịch sử, đi ngược lại giá trị chuẩn mực xã hội.
Thứ hai, đẩy mạnh chiến lược quốc gia về giáo dục công dân số. Giáo dục không chỉ dừng lại ở kiến thức mà phải hướng tới hình thành năng lực số và đạo đức số cho học sinh. Điều này phù hợp với yêu cầu xây dựng con người phát triển toàn diện theo định hướng xã hội chủ nghĩa.
Thứ ba, tăng cường đấu tranh trên không gian mạng. Cần phát huy vai trò của các cơ quan chức năng, các tổ chức chính trị - xã hội trong việc phản bác các quan điểm sai trái, thù địch. Như đã chỉ rõ, các thế lực thù địch “đặc biệt sử dụng internet và truyền thông xã hội để chống phá” [2], do đó việc chủ động đấu tranh trên không gian mạng là yêu cầu tất yếu.
2.3.2. Nhóm giải pháp đối với ngành giáo dục và nhà trường
Thứ nhất, tích hợp giáo dục giá trị và kỹ năng số trong chương trình tiểu học. Cần đưa nội dung giáo dục về nhận diện thông tin sai lệch, kỹ năng sử dụng mạng an toàn vào chương trình chính khóa hoặc hoạt động trải nghiệm. Việc này không chỉ giúp học sinh “biết” mà còn “biết làm”, “biết lựa chọn” trong môi trường số.
Thứ hai, đổi mới phương pháp giáo dục theo hướng trải nghiệm và tương tác. Thay vì truyền đạt một chiều, giáo viên cần sử dụng tình huống thực tế, trò chơi giáo dục, hoạt động nhóm để giúp học sinh tự nhận diện đúng - sai. Đây là cách tiếp cận phù hợp với đặc điểm tâm lý lứa tuổi.
Thứ ba, xây dựng môi trường học đường lành mạnh, an toàn số. Nhà trường cần ban hành quy tắc ứng xử trên không gian mạng, hướng dẫn học sinh cách sử dụng thiết bị số một cách văn minh, có trách nhiệm.
Thứ tư, tăng cường phối hợp với gia đình. Giáo dục học sinh tiểu học không thể tách rời vai trò của gia đình. Cần thiết lập cơ chế trao đổi thường xuyên giữa giáo viên và phụ huynh nhằm kiểm soát và định hướng việc sử dụng internet của học sinh.
2.3.3. Nhóm giải pháp đối với giáo viên
Đội ngũ giáo viên giữ vai trò trung tâm trong việc định hướng nhận thức và hình thành hệ giá trị cho học sinh trong môi trường số, do đó yêu cầu đặt ra là phải không ngừng nâng cao năng lực số gắn với năng lực giáo dục giá trị. Giáo viên cần được đào tạo, bồi dưỡng cả về kỹ năng công nghệ lẫn phương pháp sư phạm hiện đại, từ đó có khả năng lựa chọn, kiểm chứng và chuyển hóa thông tin thành nội dung giáo dục phù hợp với lứa tuổi học sinh tiểu học. Tuy nhiên, điều quan trọng hơn là giáo viên phải thực sự trở thành tấm gương về đạo đức, lối sống và cách ứng xử trên không gian mạng, bởi sự gương mẫu của người thầy có tác động trực tiếp, sâu sắc đến hành vi và nhận thức của học sinh. Trong quá trình giáo dục, giáo viên cần chủ động phát hiện những biểu hiện lệch chuẩn của học sinh để kịp thời can thiệp bằng các biện pháp mang tính sư phạm như tìm hiểu nguyên nhân, tư vấn tâm lý và phối hợp với phụ huynh, thay vì xử lý theo hướng áp đặt hoặc trừng phạt. Cách tiếp cận này không chỉ giúp học sinh nhận thức đúng sai mà còn tạo điều kiện để các em tự điều chỉnh hành vi một cách bền vững.
2.3.4. Nhóm giải pháp đối với học sinh
Đối với học sinh tiểu học, việc hình thành ý thức tự bảo vệ trong môi trường số là yếu tố nền tảng để phòng ngừa sự xâm nhập của các giá trị lệch chuẩn. Học sinh cần được trang bị khả năng nhận diện thông tin đúng - sai, biết từ chối các nội dung độc hại và không tham gia lan truyền những thông tin tiêu cực, qua đó hình thành “bộ lọc” cá nhân trong quá trình tiếp cận thông tin. Đồng thời, việc xây dựng thói quen sử dụng internet lành mạnh cần được chú trọng thông qua việc kiểm soát thời gian sử dụng thiết bị, lựa chọn nội dung phù hợp với lứa tuổi và cân đối giữa học tập với giải trí. Quan trọng hơn, học sinh cần được định hướng để hiểu rằng các em không chỉ là người tiếp nhận thụ động mà còn là chủ thể tham gia vào môi trường số. Khi được giáo dục đúng cách, học sinh có thể trở thành những “công dân số nhỏ” có trách nhiệm, biết lan tỏa những giá trị tích cực, góp phần xây dựng không gian mạng lành mạnh và nhân văn ngay từ những hành vi nhỏ nhất.
2.3.5. Nhóm giải pháp về truyền thông và xã hội
Ở cấp độ xã hội, việc tạo dựng một môi trường truyền thông lành mạnh đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ và củng cố hiệu quả giáo dục. Trước hết, cần phát triển hệ sinh thái nội dung số tích cực dành cho trẻ em, bao gồm các sản phẩm giáo dục và giải trí phù hợp với lứa tuổi, có tính hấp dẫn cao nhằm thu hút học sinh và cạnh tranh với các nội dung độc hại trên mạng. Bên cạnh đó, các phương tiện truyền thông cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền về giáo dục giá trị và an toàn số, qua đó nâng cao nhận thức của xã hội, đặc biệt là phụ huynh, về tác động hai mặt của môi trường số đối với trẻ em. Quan trọng hơn, cần huy động sự tham gia đồng bộ của toàn xã hội, từ gia đình, nhà trường đến các tổ chức chính trị - xã hội, trong việc bảo vệ và định hướng thế hệ trẻ. Sự phối hợp chặt chẽ này sẽ tạo nên một “hệ sinh thái giáo dục” toàn diện, góp phần xây dựng “hàng rào mềm” vững chắc, giúp ngăn chặn hiệu quả sự xâm lấn của các giá trị lệch chuẩn trong môi trường số đối với học sinh tiểu học.
3. KẾT LUẬN
Trong kỷ nguyên số, môi trường mạng đã trở thành một “không gian xã hội đặc biệt”, nơi các giá trị và hệ tư tưởng được lan tỏa và tác động mạnh mẽ đến nhận thức con người, nhất là thế hệ trẻ. Đối với học sinh tiểu học - lứa tuổi đang hình thành nền tảng nhân cách, sự xâm lấn của các giá trị lệch chuẩn không chỉ là nguy cơ trước mắt mà còn là thách thức lâu dài đối với sự phát triển bền vững của đất nước.
Thực tiễn cho thấy, các giá trị lệch chuẩn đang len lỏi vào đời sống học sinh dưới nhiều hình thức tinh vi, từ hành vi, ngôn ngữ đến nhận thức, bắt nguồn không chỉ từ môi trường số mà còn từ những hạn chế trong sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội. Trong bối cảnh đó, việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng cần được triển khai từ sớm, từ cấp học nền tảng, thông qua giáo dục học sinh tiểu học.
Như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định, giáo dục phải hướng tới phát triển toàn diện, trong đó “đức là cái gốc rất quan trọng” [6, tr. 400]. Điều này đặt ra yêu cầu giáo dục không chỉ truyền thụ tri thức mà còn phải xây dựng “sức đề kháng tư tưởng” cho học sinh trước những tác động tiêu cực từ môi trường số.
Để thực hiện hiệu quả nhiệm vụ này, cần có sự vào cuộc đồng bộ của toàn xã hội, trong đó ngành giáo dục giữ vai trò trung tâm, nhà trường là nòng cốt, giáo viên là lực lượng trực tiếp, gia đình là nền tảng và xã hội là môi trường hỗ trợ. Đặc biệt, tại Thủ đô Hà Nội, việc tiên phong xây dựng các mô hình giáo dục sáng tạo sẽ góp phần lan tỏa hiệu quả trên phạm vi cả nước, hướng tới mục tiêu “bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng” trong tình hình mới [8, tr. 47].
Có thể khẳng định, giáo dục học sinh tiểu học chính là “gốc rễ” của quá trình hình thành con người, là nền tảng để xây dựng thế hệ công dân số có tri thức, bản lĩnh và đạo đức, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam. (2020). Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong tình hình mới. Hà Nội: Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
[2] Đảng Cộng sản Việt Nam. (2018). Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.
[3] Đảng Cộng sản Việt Nam. (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Tập 1. Hà Nội: Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
[4] Đảng Cộng sản Việt Nam. (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
[5] Hồ Chí Minh. (2011). Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 12. Hà Nội: Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
[6] Hồ Chí Minh. (2011). Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 14. Hà Nội: Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
[7] Hồ Chí Minh. (2011). Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 15. Hà Nội: Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
[8] Nguyễn Đình Thái. (2024). Vận dụng Nghị quyết số 35-NQ/TW vào giảng dạy. Tạp chí Lãnh đạo và Chính sách.
[9] Nguyễn Phú Trọng. (2022). Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Hà Nội: Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
[10] Nguyễn Thị Xuyên. (2025). Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh (Tóm tắt luận án tiến sĩ).
[11] Vũ Hoàng Công. (2020). Chân lý và sự thật. Hà Nội: Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.