NGUYỄN THỊ LỘC
Học viên Cao học lớp 51NGDTH2,
Trường Đại học Sư Phạm, Đại học Đà Nẵng
Abstract
In the context of the 2018 General Education Curriculum, which emphasizes the development of learners’ qualities and competencies, organizing Grade 2 mathematics teaching toward the development of thinking skills through learning games is a necessary requirement. This study focuses on clarifying the theoretical foundations of thinking, mathematical thinking, and learning games, while also examining the current practices of Grade 2 mathematics teaching. The results indicate that learning games have been used in mathematics instruction; however, their forms and levels of integration with the objectives of developing students’ thinking skills remain limited. Based on these findings, the study proposes a process for designing and organizing learning games and applies several specific games in Grade 2 mathematics teaching. The results of the pedagogical experiment
confirm the feasibility and effectiveness of teaching mathematics through learning games, contributing to increased learning interest and the development of students’ mathematical thinking.
Keywords: Learning games; Grade 2 mathematics teaching; thinking development; primary education.
1. Mở đầu
Trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục, Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 nhấn mạnh yêu cầu tổ chức dạy học theo hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh. Đối với môn Toán ở bậc Tiểu học, mục tiêu không chỉ dừng lại ở việc trang bị kiến thức cơ bản mà còn hướng tới hình thành và phát triển tư duy logic, tư duy trừu tượng, năng lực giải quyết vấn đề, đồng thời bồi dưỡng phẩm chất ham học hỏi và sáng tạo cho học sinh. Tuy nhiên, trên thực tế, phương pháp dạy học truyền thống theo lối “thầy giảng – trò nghe” vẫn còn được áp dụng phổ biến, khiến học sinh tiếp thu kiến thức một cách thụ động, hạn chế khả năng tư duy độc lập và sáng tạo. Trong khi đó, học sinh Tiểu học có đặc điểm tâm lí là giàu trí tưởng tượng, tư duy nhạy bén nhưng dễ mất tập trung nếu giờ học thiếu sự hấp dẫn và đổi mới, đặc biệt đối với môn Toán – môn học có tính trừu tượng và dễ gây áp lực cho học sinh. Vì vậy, việc đổi mới phương pháp dạy học Toán theo hướng lấy học sinh làm trung tâm, tăng cường các hoạt động học tập tích cực, trong đó có việc tổ chức TCHT là yêu cầu cấp thiết. Thông qua TCHT, học sinh được tham gia trải nghiệm, thảo luận, hợp tác, qua đó phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo, đồng thời phát triển tư duy và khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Xuất phát từ những lí do trên, việc nghiên cứu và thực hiện đề tài “Tổ chức dạy học Toán theo hướng phát triển tư duy cho học sinh thông qua trò chơi tại Trường Tiểu học” là cần thiết, góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Toán ở bậc Tiểu học trong giai đoạn hiện nay.
2. Cơ sở lý luận
2.1. Khái niệm tư duy và tư duy toán học
2.1.1. Tư duy
Theo Trần Ngọc Lan và cộng sự (2015), tư duy là một quá trình nhận thức phản ánh những thuộc tính bản chất và mối quan hệ bên trong của sự vật, hiện tượng. Tư duy mang tính gián tiếp và khái quát, vượt ra khỏi giới hạn của tri giác và trí nhớ đơn thuần, cho phép con người phát hiện cái mới và giải quyết vấn đề. J. Piaget cho rằng sự phát triển tư duy gắn liền với các giai đoạn phát triển trí tuệ, từ tư duy trực quan hành động, trực quan hình tượng đến tư duy logic – trừu tượng (Piaget, 1972). Bổ sung cho quan điểm này, Vygotsky nhấn mạnh tư duy không chỉ là sản phẩm của cá nhân mà được hình thành và phát triển thông qua tương tác xã hội và sự hỗ trợ của giáo dục (Vygotsky, 1978).
Ở lứa tuổi tiểu học, tư duy của trẻ mang đậm tính trực quan hành động, gắn với các yếu tố cảm xúc và trải nghiệm cụ thể. Các phẩm chất tư duy dần chuyển từ cụ thể sang trừu tượng, khả năng khái quát hóa từng bước được hình thành, tuy nhiên hoạt động phân tích và tổng hợp còn ở mức độ sơ đẳng đối với đa số học sinh.
Theo Nguyễn Bá Kim (2007), trong giáo dục học, tư duy được hiểu là năng lực trí tuệ được hình thành và phát triển có mục đích thông qua quá trình dạy học và rèn luyện. Tư duy vừa là mục tiêu, vừa là phương tiện, đồng thời là kết quả của hoạt động dạy học. Việc tổ chức các hoạt động học tập tích cực như đàm thoại, nêu và giải quyết vấn đề, TCHT,… có vai trò quan trọng trong việc phát triển tư duy cho học sinh.
Trần Trọng Thủy (2015) cho rằng sự phát triển tư duy của học sinh tiểu học đặt ra hai yêu cầu trong dạy học: (1) tư duy của trẻ ở giai đoạn thao tác cụ thể cần được hỗ trợ thông qua các hoạt động trực quan với đối tượng; (2) cần chú ý khắc phục những khó khăn trong quá trình chuyển từ tư duy tiền thao tác sang tư duy thao tác cụ thể, đặc biệt là các thao tác tư duy bên trong.
2.1.2. Tư duy toán học
Theo Nguyễn Quang Uẩn (2007), tư duy toán học là một dạng tư duy logic đặc thù, phản ánh các mối quan hệ số lượng, hình dạng và quy luật toán học của thế giới khách quan, được hình thành trên cơ sở các thao tác trí tuệ như phân tích, tổng hợp, so sánh, trừu tượng hóa và khái quát hóa. Các nhà tâm lý học phát triển như J. Piaget cho rằng tư duy toán học của học sinh tiểu học gắn với giai đoạn tư duy thao tác cụ thể, trong đó học sinh bắt đầu biết suy luận logic dựa trên các đối tượng và tình huống cụ thể (Piaget, 1972). Vygotsky cũng khẳng định tư duy toán học được thúc đẩy mạnh mẽ thông qua tương tác xã hội và sự hướng dẫn của giáo viên (Vygotsky, 1978).
Theo Nguyễn Cảnh Toàn (2003), dạy học Toán ở tiểu học không chỉ nhằm cung cấp kiến thức cơ bản mà còn rèn luyện cho học sinh tư duy logic, tính chính xác và năng lực giải quyết vấn đề, qua đó phát triển tư duy toán học. Krulik và Rudnick cho rằng tư duy toán học thể hiện ở khả năng suy luận, chứng minh, phát hiện và giải quyết vấn đề – những mục tiêu cốt lõi của dạy học Toán.
Tư duy toán học được biểu hiện trước hết ở khả năng phân tích các dữ kiện, mối quan hệ và điều kiện của bài toán để nhận diện bản chất của vấn đề cần giải quyết. Nguyễn Bá Kim (2007) cho rằng học sinh cần biết tách một bài toán hoặc tình huống toán học thành các yếu tố và quan hệ cơ bản, từ đó lựa chọn chiến lược giải phù hợp. Trên cơ sở đó, học sinh có thể khái quát hóa từ những trường hợp cụ thể để rút ra quy luật hoặc mô hình toán học mang tính tổng quát.
Bên cạnh đó, tư duy toán học còn thể hiện ở năng lực suy luận logic, khả năng lập luận chặt chẽ giữa giả thiết và kết luận, cũng như năng lực trừu tượng hóa nhằm loại bỏ các yếu tố không bản chất để tập trung vào các mối quan hệ toán học cốt lõi. Ngoài ra, tư duy toán học còn bao hàm yếu tố sáng tạo, thể hiện ở khả năng tìm kiếm cách giải mới và vận dụng kiến thức vào các tình huống mới. Theo Nguyễn Cảnh Toàn (2003), dạy học Toán cần hướng tới việc khơi dậy tư duy sáng tạo, góp phần phát triển năng lực tự học và giải quyết vấn đề cho học sinh.
Tóm lại, tư duy toán học là sự tổng hợp của các năng lực phân tích, khái quát hóa, suy luận logic, trừu tượng và sáng tạo, được hình thành và phát triển trong quá trình học tập Toán. Đây vừa là mục tiêu, vừa là phương tiện của dạy học Toán, giữ vai trò quan trọng trong việc phát triển trí tuệ và năng lực nhận thức của học sinh tiểu học.
2.2. Cơ sở lý luận về trò chơi học tập trong dạy học Toán
2.2.1. Khái niệm trò chơi học tập
Trò chơi học tập có nguồn gốc từ giáo dục dân gian và gắn liền với hoạt động vui chơi của trẻ em, trong đó các yếu tố học tập được lồng ghép một cách tự nhiên. Theo Nguyễn Bá Kim (2007), trò TCHT là một hình thức tổ chức dạy học đặc thù, trong đó nhiệm vụ học tập được ẩn trong luật chơi, giúp học sinh tiếp thu kiến thức, rèn luyện kỹ năng và phát triển tư duy một cách hứng thú.
Dưới góc độ tâm lý học, Vygotsky cho rằng trò chơi là cầu nối giữa hoạt động vui chơi và hoạt động học tập, tạo điều kiện để trẻ lĩnh hội tri thức thông qua tương tác. Như vậy, trò chơi học tập là hình thức tổ chức dạy học có mục đích, kết hợp giữa chơi và học, giúp học sinh “học mà chơi, chơi mà học”, đồng thời phát triển tư duy và năng lực nhận thức.
2.2.2. Đặc điểm của trò chơi học tập
Trò chơi học tập có những đặc điểm cơ bản sau:
Mang mục đích kép, vừa đáp ứng yêu cầu học tập, vừa thỏa mãn nhu cầu vui chơi của học sinh (Nguyễn Bá Kim, 2007).
Có luật chơi và cách chơi rõ ràng, đảm bảo định hướng sư phạm và rèn luyện tính kỷ luật, ý thức tuân thủ quy tắc cho học sinh (Phan Trọng Ngọ, 2005).
Tạo điều kiện cho học sinh tương tác, hợp tác hoặc thi đua, góp phần phát triển kỹ năng giao tiếp và làm việc nhóm.
Có tính linh hoạt, dễ điều chỉnh về nội dung, hình thức và mức độ khó để phù hợp với đặc điểm tâm lý và trình độ của học sinh tiểu học.
Những đặc điểm này giúp TCHT trở thành hình thức tổ chức dạy học hiệu quả, đặc biệt phù hợp với môn Toán ở tiểu học.
2.2.3. Vai trò của trò chơi học tập
Trò chơi học tập giữ vai trò quan trọng trong dạy học Toán ở tiểu học, phù hợp với đặc điểm tư duy cụ thể – trực quan của học sinh. Theo Phan Trọng Ngọ (2005), việc đưa trò chơi vào dạy học giúp kích thích hứng thú, duy trì sự chú ý và nâng cao hiệu quả tiếp thu kiến thức. Trong dạy học Toán, TCHT tạo cơ hội cho học sinh rèn luyện các thao tác tư duy như phân tích, so sánh, khái quát hóa và giải quyết vấn đề; đồng thời hình thành các phẩm chất tích cực như tự tin, hợp tác, kiên trì và trung thực (Nguyễn Bá Kim, 2007). Bên cạnh đó, trò chơi học tập còn góp phần tạo không khí học tập vui tươi, giảm áp lực và phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh.
Tóm lại, TCHT là công cụ sư phạm hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng dạy học Toán ở tiểu học, đáp ứng yêu cầu phát triển phẩm chất và năng lực học sinh trong chương trình giáo dục phổ thông hiện nay.
2.3. Thực trạng phương pháp và hình thức tổ chức dạy học Toán lớp 2
2.3.1. Phương pháp giảng dạy phổ biến của giáo viên
Qua quan sát các giờ dạy Toán và trao đổi với giáo viên tại Trường Tiểu học cho thấy, trong dạy học Toán lớp 2, giáo viên chủ yếu sử dụng các phương pháp truyền thống như: thuyết trình – giảng giải để hình thành kiến thức mới; hỏi – đáp gợi mở; sử dụng đồ dùng trực quan (que tính, thẻ số, mô hình, vật thật,…); và luyện tập – thực hành thông qua vở bài tập, bảng con hoặc phiếu học tập. Mặc dù giáo viên đã có sự quan tâm đến đổi mới phương pháp dạy học, song nhìn chung việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm, khám phá và hợp tác nhóm cho học sinh còn hạn chế. Quá trình dạy học vẫn thiên về truyền đạt kiến thức, chưa tạo nhiều cơ hội cho học sinh chủ động tham gia, tự giải quyết vấn đề và phát triển tư duy.
2.3.2. Mức độ tổ chức trò chơi học tập trong dạy học Toán
Kết quả khảo sát giáo viên, học sinh và quan sát thực tế cho thấy TCHT đã được sử dụng trong dạy học Toán lớp 2 nhưng chưa thường xuyên. Trò chơi chủ yếu được tổ chức ở phần khởi động hoặc củng cố bài học, với các hình thức quen thuộc như: “Ai nhanh hơn”, “Tiếp sức giải toán”, “Chọn phép tính đúng”.
Một số trò chơi còn mang tính hình thức, thiên về tạo không khí sôi nổi, chưa gắn chặt với mục tiêu phát triển tư duy toán học cho học sinh. Thời lượng dành cho trò chơi còn ít (khoảng 5–7 phút/tiết), nên hiệu quả giáo dục chưa cao. Mặc dù học sinh tỏ ra hứng thú khi tham gia trò chơi, song các em chưa có nhiều cơ hội được học Toán thông qua chơi một cách thường xuyên và có hệ thống.
Nhìn chung, TCHT mới được sử dụng ở mức độ hỗ trợ, chưa trở thành hình thức tổ chức dạy học chủ đạo nhằm phát triển tư duy toán học cho học sinh.
2.4. Quy trình thiết kế và tổ chức trò chơi trong dạy học Toán lớp 2
Theo kết quả nghiên cứu của nhóm tác giả Nguyễn Minh Giang và cộng sự (2022) đã đề xuất các bước thiết kế và tổ chức TCHT trong dạy học Toán ở Tiểu học đã đưa ra các bước như sau:
Bước 1: Lựa chọn trò chơi.
Căn cứ vào mục tiêu, nội dung bài học, đặc điểm nhận thức của học sinh, không gian lớp học và thời lượng của tiết học để lựa chọn trò chơi.
Xác định rõ mục tiêu và yêu cầu cần đạt của hoạt động trò chơi (ôn lại kiến thức cũ, nảy sinh tình huống có vấn đề cần giải quyết (khơi gợi động cơ học tập) hay thực hành – luyện tập kiến thức đã học để rèn luyện những kỹ năng, kỹ xảo,…
Bước 2: Thiết kế “Giáo án”.
+ Đặt tên trò chơi.
+ Xác định mục tiêu cần đạt được của trò chơi.
+ Chuẩn bị các phương tiện, đồ dùng để thực hiện trò chơi.
+ Cách tiến hành: Nội dung trò chơi, luật chơi, cách đánh giá.
Bước 3: Tổ chức trò chơi.
Hoạt động 1: Nêu rõ mục tiêu cần đạt của trò chơi.
Hoạt động 2: Nêu rõ luật chơi (giới thiệu tên trò chơi, cách chơi, luật chơi).
Giáo viên giới thiệu tên trò chơi và phổ biến luật chơi. Giáo viên có thể làm mẫu, hướng dẫn chơi thử nếu thấy cần thiết.
Hoạt động 3: Tổ chức hoạt động chơi cá nhân, theo nhóm hoặc cặp đôi.
Giáo viên tổ chức cho HS thực hiện trò chơi theo các hoạt động đã nêu, GV theo dõi quá trình hoạt động, thực hiện luật chơi của HS. Theo dõi khả năng sáng tạo của HS trong trò chơi, động viên khuyến khích hoặc uốn nắn kịp thời để có thể điều chỉnh nếu cần.
Bước 4: Tổng kết, rút kinh nghiệm chơi (hiệu quả chơi so với mục tiêu).
Giáo viên gợi ý cho HS nhận xét về: Mức độ nắm vững luật chơi và việc thực hiện trò chơi; Thành tích của HS trong trò chơi; Sự tương tác của các thành viên trong nhóm chơi.
Giáo viên nhận xét, tổng kết: Khẳng định, bổ sung, điều chỉnh những nhận xét của HS; nhấn mạnh các kiến thức cần đạt sau khi chơi; đánh giá chung về cuộc chơi, phát thưởng (nếu có).
3. Vận dụng trò chơi học tập trong dạy học Toán lớp 2 theo hướng phát triển tư duy
Trong dạy học Toán lớp 2, việc vận dụng TCHT là hình thức tổ chức dạy học tích cực, góp phần phát triển tư duy cho học sinh phù hợp với định hướng của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Thông qua TCHT, học sinh được tham gia vào các hoạt động học tập một cách chủ động, qua đó rèn luyện các thao tác tư duy như quan sát, phân tích, so sánh, khái quát và suy luận toán học.
TCHT được sử dụng linh hoạt trong các khâu của quá trình dạy học Toán lớp 2. Ở nội dung số và phép tính, các trò chơi như ghép thẻ số, so sánh kết quả, lựa chọn phép tính phù hợp tạo cơ hội cho học sinh phân tích tình huống và lập luận cách giải. Đối với nội dung hình học và đo lường, trò chơi thao tác với đồ dùng học tập giúp học sinh nhận biết đặc điểm hình dạng, so sánh độ dài và bước đầu hình thành khả năng khái quát kiến thức toán học.
Việc tổ chức TCHT cần gắn chặt với mục tiêu phát triển tư duy của từng bài học. Giáo viên đóng vai trò tổ chức và định hướng, sử dụng hệ thống câu hỏi gợi mở để dẫn dắt học sinh suy nghĩ, trao đổi và rút ra kiến thức. Nhờ đó, TCHT không chỉ tạo hứng thú học tập mà còn góp phần nâng cao hiệu quả dạy học Toán và phát triển tư duy cho học sinh lớp 2.
4. Thực nghiệm sư phạm
Thực nghiệm sư phạm được tiến hành tại Trường Tiểu học với hai lớp có trình độ tương đương: lớp thực nghiệm và lớp đối chứng. Cả hai lớp đều học chương trình môn Toán 2 theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 của Bộ giáo dục, bộ sách CTST.
Thực nghiệm sư phạm được tiến hành nhằm kiểm tra tính khả thi và hiệu quả của việc tổ chức dạy học Toán lớp 2 theo hướng phát triển tư duy thông qua TCHT đã được đề xuất. Nội dung thực nghiệm tập trung đánh giá mức độ phù hợp của các biện pháp với điều kiện dạy học thực tế và khả năng phát triển tư duy của học sinh.
Trong quá trình thực nghiệm, tác giả lựa chọn thời gian, địa điểm và đối tượng phù hợp; tiến hành dạy học ở lớp thực nghiệm và lớp đối chứng theo kế hoạch đã xây dựng. Đồng thời, tác giả quan sát, dự giờ, trao đổi với giáo viên và học sinh nhằm nắm bắt tình hình học tập, mức độ hứng thú và sự tham gia của học sinh trong các tiết học Toán có sử dụng TCHT.
Kết quả thực nghiệm được đánh giá thông qua việc tổ chức kiểm tra, so sánh kết quả học tập giữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng, kết hợp với các phương pháp quan sát, phỏng vấn và tổng kết kinh nghiệm. Qua đó, tác giả phân tích, đánh giá hiệu quả và tính khả thi của việc tổ chức dạy học Toán lớp 2 theo hướng phát triển tư duy thông qua TCHT.
Kết quả phân tích cho thấy học sinh lớp thực nghiệm có sự tiến bộ rõ rệt hơn về kết quả học tập và biểu hiện tư duy toán học so với lớp đối chứng. Bên cạnh đó, các chỉ tiêu hỗ trợ cũng phản ánh sự chuyển biến tích cực về thái độ, hứng thú và mức độ tham gia học tập của học sinh khi được học Toán thông qua TCHT.
5. Kết luận
Nghiên cứu đã làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của việc dạy học Toán lớp 2 theo hướng phát triển tư duy thông qua TCHT. Kết quả khảo sát cho thấy việc tổ chức trò chơi trong dạy học Toán còn hạn chế về hình thức và mức độ gắn với mục tiêu phát triển tư duy. Trên cơ sở đó, đề tài đề xuất quy trình và thiết kế một số trò chơi phù hợp; kết quả thực nghiệm khẳng định tính khả thi và hiệu quả của dạy học Toán thông qua TCHT, góp phần nâng cao hứng thú và phát triển tư duy toán học cho học sinh.
Tài liệu tham khảo
Bộ Giáo dục và Đào tạo. (2018). Chương trình giáo dục phổ thông – Môn Toán. NXB Giáo dục Việt Nam.
Krulik, S., & Rudnick, J. A. (1995). The new sourcebook for teaching reasoning and problem solving in junior and senior high schools. Allyn & Bacon.
Nguyễn Bá Kim. (2007). Phương pháp dạy học môn Toán. NXB Đại học Sư phạm.
Nguyễn Cảnh Toàn. (2003). Dạy học Toán ở tiểu học. NXB Giáo dục.
Nguyễn Quang Uẩn. (2007). Tâm lý học đại cương. NXB Đại học Sư phạm.
Phan Trọng Ngọ. (2005). Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường. NXB Đại học Sư phạm.
Piaget, J. (1972). The psychology of the child. Basic Books.
Trần Ngọc Lan (chủ biên) & cộng sự. (2015). Giáo trình tâm lý học. NXB Đại học Sư phạm.
Trần Trọng Thủy. (2015). Tâm lý học phát triển. NXB Đại học Sư phạm.
Nguyễn Minh Giang và cộng sự (2022). Thiết kế và tổ chức trò chơi học tập trong dạy học Toán ở tiểu học. NXB Giáo dục Việt Nam.