ThS Trần Thanh Huyền
Trường THCS Hưng Đạo, phường Đông Triểu, tỉnh Quảng Ninh
Tóm tắt: Trong bối cảnh chuyển đổi số sâu rộng, học sinh trung học cơ sở chịu tác động mạnh từ không gian mạng - nơi tồn tại cả tri thức và thông tin sai lệch. Bài viết đề xuất khái niệm “hệ miễn dịch tư tưởng số” như cách tiếp cận mới nhằm nâng cao năng lực nhận diện, phản biện và tự bảo vệ trước các quan điểm sai trái, thù địch. Trên cơ sở phân tích lý luận về bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và thực tiễn quản trị nhà trường, bài viết chỉ ra những hạn chế trong giáo dục hiện nay. Đồng thời, đề xuất hệ thống giải pháp tích hợp, đồng bộ và khả thi nhằm xây dựng môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng từ sớm, từ xa, bền vững.
Từ khóa: Bảo vệ tư tưởng; học sinh THCS; chuyển đổi số; giáo dục công dân số; hệ miễn dịch tư tưởng
1. Đặt vấn đề
Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số và internet đã làm thay đổi căn bản phương thức tiếp cận thông tin của con người, đặc biệt là thế hệ trẻ. Đối với học sinh trung học cơ sở - lứa tuổi đang trong giai đoạn hình thành thế giới quan, nhân sinh quan và hệ giá trị cá nhân - không gian mạng không chỉ là công cụ học tập mà còn trở thành môi trường sống thứ hai, nơi các em tiếp nhận, tương tác và định hình nhận thức xã hội. Tuy nhiên, bên cạnh những giá trị tích cực, không gian mạng cũng chứa đựng nhiều yếu tố tiêu cực, trong đó nổi bật là sự lan truyền của các thông tin sai lệch, quan điểm xuyên tạc, thù địch nhằm vào nền tảng tư tưởng của Đảng.
Thực tiễn cho thấy, các thế lực thù địch ngày càng tận dụng triệt để internet và mạng xã hội như một công cụ để tác động vào nhận thức của giới trẻ, đặc biệt là học sinh - những đối tượng có khả năng tiếp nhận nhanh nhưng chưa đủ năng lực phân tích, phản biện. Nội dung chống phá không còn mang tính trực diện mà ngày càng tinh vi, ẩn dưới dạng thông tin giải trí, bình luận xã hội hoặc các xu hướng (trend) trên mạng, khiến học sinh dễ bị ảnh hưởng mà không nhận thức đầy đủ. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới cách tiếp cận trong giáo dục tư tưởng, không chỉ dừng lại ở việc truyền đạt tri thức mà cần hình thành năng lực tự bảo vệ cho người học.
Trong bối cảnh đó, việc xây dựng một “hệ miễn dịch tư tưởng số” cho học sinh trung học cơ sở không chỉ là một giải pháp giáo dục mà còn là yêu cầu mang tính chiến lược nhằm bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng từ sớm, từ xa. Đây là cách tiếp cận chuyển từ “bảo vệ thụ động” sang “tự bảo vệ chủ động”, giúp học sinh có khả năng nhận diện, sàng lọc và phản biện thông tin trong môi trường số. Với vai trò là một nhà quản lý giáo dục, việc nghiên cứu, đề xuất và triển khai mô hình này có ý nghĩa thiết thực cả về lý luận và thực tiễn.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Cơ sở lý luận về xây dựng “hệ miễn dịch tư tưởng số”
Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng là một trong những nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên của toàn Đảng, toàn dân và toàn quân. Nền tảng tư tưởng đó được xác định là chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, đóng vai trò kim chỉ nam cho mọi hoạt động của Đảng và cách mạng Việt Nam. Như đã khẳng định: “Chủ nghĩa Mác - Lênin cùng với tư tưởng Hồ Chí Minh trở thành nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động của Đảng” [3, tr. 1]. Đây không chỉ là cơ sở lý luận mà còn là nền tảng định hướng cho toàn bộ hệ thống chính trị trong quá trình lãnh đạo và phát triển đất nước.
Trong điều kiện hiện nay, khi đất nước đang đẩy mạnh công cuộc đổi mới và hội nhập quốc tế, nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng càng trở nên cấp thiết. Bởi lẽ, sự phát triển của kinh tế thị trường và công nghệ thông tin đã tạo ra những biến đổi sâu sắc trong đời sống xã hội, đồng thời cũng làm gia tăng nguy cơ “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong một bộ phận cán bộ, đảng viên và nhân dân. Như một tài liệu đã chỉ rõ, việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ là bảo vệ lý luận mà còn là bảo vệ Đảng, Nhà nước, chế độ và lợi ích quốc gia - dân tộc [2, tr. 7].
Đặc biệt, Nghị quyết số 35-NQ/TW của Bộ Chính trị đã nhấn mạnh yêu cầu tăng cường đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới, coi đây là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị và mỗi cán bộ, đảng viên. Trong đó, giáo dục được xác định là một trong những lĩnh vực trọng yếu, có vai trò trực tiếp trong việc hình thành và củng cố nền tảng tư tưởng cho thế hệ trẻ. Như đã khẳng định: “Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị” [5, tr. 47].
Từ góc độ lý luận giáo dục, việc hình thành năng lực tư duy độc lập, phản biện và nhận diện thông tin cho học sinh là yêu cầu tất yếu trong bối cảnh chuyển đổi số. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc trang bị kiến thức mà không xây dựng được khả năng “tự miễn dịch” trước thông tin sai lệch thì giáo dục sẽ khó đạt được hiệu quả bền vững. Chính vì vậy, khái niệm “hệ miễn dịch tư tưởng số” được đề xuất như một cách tiếp cận mới, kết hợp giữa giáo dục chính trị - tư tưởng và giáo dục kỹ năng số.
“Hệ miễn dịch tư tưởng số” có thể được hiểu là tổng thể các năng lực giúp học sinh nhận diện, phân tích, đánh giá và phản biện thông tin trong môi trường số, từ đó hình thành khả năng tự bảo vệ trước các quan điểm sai trái, thù địch. Hệ thống này bao gồm các thành tố cơ bản như: năng lực nhận diện thông tin, năng lực tư duy phản biện, bản lĩnh chính trị và ý thức trách nhiệm xã hội. Đây không phải là một nội dung tách rời mà cần được tích hợp trong toàn bộ quá trình giáo dục, từ chương trình học đến hoạt động trải nghiệm và môi trường văn hóa học đường.
Tư tưởng Hồ Chí Minh cũng đã nhấn mạnh vai trò của lý luận và giáo dục trong việc xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa. Người khẳng định rằng, lý luận cách mạng là kim chỉ nam cho hành động và việc bảo vệ, phát triển lý luận là nhiệm vụ thường xuyên của Đảng và mỗi cá nhân [4, tr. 1]. Điều này cho thấy, việc giáo dục tư tưởng không thể tách rời khỏi thực tiễn mà cần gắn liền với quá trình rèn luyện và trải nghiệm của người học.
Như vậy, về mặt lý luận, việc xây dựng “hệ miễn dịch tư tưởng số” cho học sinh trung học cơ sở không chỉ phù hợp với yêu cầu bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng mà còn đáp ứng xu thế phát triển của giáo dục hiện đại. Đây là cơ sở quan trọng để triển khai các giải pháp cụ thể trong thực tiễn nhà trường, góp phần hình thành thế hệ công dân số có bản lĩnh, trí tuệ và trách nhiệm.
2.2. Thực trạng “miễn dịch tư tưởng số” của học sinh trung học cơ sở hiện nay
Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra nhanh chóng, học sinh trung học cơ sở đang trở thành một trong những nhóm đối tượng tiếp cận internet và mạng xã hội sớm, thường xuyên và với cường độ cao. Không gian mạng, với đặc trưng mở, đa chiều và khó kiểm soát, đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc tiếp nhận thông tin, nhưng đồng thời cũng đặt học sinh trước những nguy cơ lớn về lệch chuẩn nhận thức, đặc biệt trong lĩnh vực chính trị - tư tưởng.
Trước hết, có thể nhận thấy rằng một bộ phận không nhỏ học sinh THCS hiện nay có xu hướng tiếp nhận thông tin theo cảm tính, thiếu khả năng kiểm chứng và phân tích nguồn tin. Các em dễ bị thu hút bởi những nội dung có tính giật gân, gây sốc hoặc mang tính giải trí cao, trong khi lại ít quan tâm đến tính chính xác và giá trị định hướng của thông tin. Điều này dẫn đến tình trạng tiếp nhận thụ động, thậm chí vô thức lan truyền những thông tin sai lệch mà không nhận thức được hậu quả. Trong nhiều trường hợp, học sinh không phân biệt được giữa thông tin chính thống và thông tin xuyên tạc, giữa quan điểm khoa học và quan điểm sai trái.
Đáng chú ý, các nội dung chống phá nền tảng tư tưởng của Đảng hiện nay không còn thể hiện một cách trực diện, mà được “ngụy trang” dưới nhiều hình thức tinh vi như bình luận xã hội, video giải trí, meme, hay các trào lưu trên mạng xã hội. Theo phân tích trong Nghị quyết số 35-NQ/TW, các thế lực thù địch đã và đang “đặc biệt sử dụng internet và truyền thông xã hội để chống phá; lợi dụng các sai sót trong quản lý để xuyên tạc” [10, tr. 3]. Điều này khiến cho học sinh - với đặc điểm tâm lý lứa tuổi còn thiếu ổn định - dễ bị tác động mà không nhận ra bản chất của vấn đề.
Bên cạnh đó, một thực tế đáng quan ngại là sự suy giảm mức độ quan tâm của học sinh đối với các vấn đề chính trị - xã hội theo hướng chính thống. Nhiều em có biểu hiện thờ ơ với các nội dung giáo dục chính trị trong nhà trường, coi đó là khô khan, xa rời thực tiễn, trong khi lại dành nhiều thời gian cho các nền tảng mạng xã hội. Điều này dẫn đến sự “lệch pha” giữa môi trường giáo dục chính thống và môi trường thông tin thực tế mà học sinh đang tiếp xúc hằng ngày.
Ở góc độ hành vi, không ít học sinh có xu hướng chia sẻ, bình luận hoặc tham gia vào các nội dung trên mạng mà không có sự cân nhắc đầy đủ về hệ quả. Việc sử dụng ngôn ngữ thiếu chuẩn mực, thái độ cực đoan hoặc tiếp tay cho các nội dung tiêu cực, dù vô tình hay hữu ý, đều cho thấy sự thiếu hụt về năng lực “miễn dịch tư tưởng số”. Đây không chỉ là vấn đề cá nhân mà còn có thể gây tác động lan tỏa trong cộng đồng học sinh.
2.3. Thực trạng quản trị nhà trường trong giáo dục tư tưởng số
Từ góc độ quản lý giáo dục, có thể thấy rằng các nhà trường trung học cơ sở đã có nhiều nỗ lực trong việc triển khai giáo dục chính trị - tư tưởng cho học sinh, thông qua các môn học như Giáo dục công dân, hoạt động trải nghiệm, sinh hoạt dưới cờ, cũng như các chương trình ngoại khóa. Tuy nhiên, trước sự thay đổi nhanh chóng của môi trường số, các phương thức giáo dục hiện nay vẫn bộc lộ nhiều hạn chế.
Một trong những hạn chế lớn nhất là nội dung giáo dục còn nặng về truyền đạt lý thuyết, thiếu tính cập nhật và chưa gắn kết chặt chẽ với thực tiễn đời sống số của học sinh. Các bài giảng về chính trị - tư tưởng thường mang tính khái quát cao, trong khi học sinh lại đang đối mặt với những tình huống cụ thể, sinh động và phức tạp trên không gian mạng. Sự thiếu liên kết này khiến cho việc giáo dục trở nên kém hấp dẫn và khó đạt hiệu quả như mong muốn.
Bên cạnh đó, việc tích hợp giáo dục kỹ năng số vào giáo dục tư tưởng vẫn còn hạn chế. Trong khi học sinh cần được trang bị năng lực nhận diện thông tin sai lệch, kỹ năng phản biện và ứng xử trên mạng, thì các nội dung này chưa được đưa vào chương trình một cách hệ thống. Điều này dẫn đến tình trạng “học một đằng, sống một nẻo”, khi kiến thức được học trong nhà trường không đủ để xử lý các tình huống thực tế mà học sinh gặp phải.
Đội ngũ giáo viên cũng đang đứng trước những thách thức không nhỏ. Không phải tất cả giáo viên đều được đào tạo hoặc bồi dưỡng đầy đủ về kỹ năng số và phương pháp giáo dục tư tưởng trong môi trường mới. Một số giáo viên còn lúng túng trong việc tiếp cận các vấn đề mới, đặc biệt là khi phải xử lý các tình huống liên quan đến thông tin trên mạng xã hội. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả của quá trình giáo dục.
Ngoài ra, sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội trong việc quản lý và giáo dục học sinh trên không gian mạng còn chưa chặt chẽ. Nhiều phụ huynh chưa nhận thức đầy đủ về vai trò của mình trong việc định hướng sử dụng internet cho con em, trong khi các cơ chế phối hợp cụ thể giữa các bên còn thiếu và chưa đồng bộ. Điều này làm giảm hiệu quả của các biện pháp giáo dục, khiến cho học sinh dễ rơi vào trạng thái “tự do không kiểm soát” trên môi trường số.
2.4. Nguyên nhân của những hạn chế
Những hạn chế nêu trên bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân khác nhau, cả khách quan và chủ quan. Trước hết, về mặt khách quan, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ số đã tạo ra những thách thức mới mà hệ thống giáo dục chưa kịp thích ứng. Không gian mạng thay đổi từng ngày, trong khi chương trình giáo dục thường có độ trễ nhất định, dẫn đến khoảng cách giữa lý thuyết và thực tiễn.
Về mặt chủ quan, nhận thức về tầm quan trọng của giáo dục tư tưởng trong môi trường số ở một số nơi còn chưa đầy đủ. Việc coi giáo dục chính trị - tư tưởng là nhiệm vụ của riêng một môn học hoặc một bộ phận trong nhà trường đã làm hạn chế tính toàn diện và hiệu quả của công tác này. Trong khi đó, như đã được khẳng định, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng là nhiệm vụ của toàn hệ thống chính trị, đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của tất cả các lực lượng [5, tr. 47].
Bên cạnh đó, phương pháp giáo dục chậm đổi mới cũng là một nguyên nhân quan trọng. Việc thiếu các mô hình giáo dục tích hợp, thiếu ứng dụng công nghệ và thiếu các hoạt động trải nghiệm thực tiễn đã làm giảm khả năng tiếp nhận và vận dụng của học sinh. Khi giáo dục không theo kịp thực tiễn, học sinh sẽ tìm đến những nguồn thông tin khác, trong đó có cả những nguồn không chính thống.
Một nguyên nhân sâu xa khác là sự thiếu hụt trong việc xây dựng môi trường văn hóa số lành mạnh. Khi học sinh không được đặt trong một môi trường có định hướng rõ ràng, các em sẽ dễ bị cuốn theo những trào lưu tiêu cực. Điều này cho thấy, việc xây dựng “hệ miễn dịch tư tưởng số” không thể chỉ dừng lại ở cấp độ cá nhân mà cần được triển khai đồng bộ ở cấp độ nhà trường và xã hội.
2.5. Xây dựng “hệ miễn dịch tư tưởng số” cho học sinh trung học cơ sở - Hệ thống giải pháp từ góc độ quản trị nhà trường
Trước những thách thức đặt ra từ không gian mạng đối với công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, việc xây dựng “hệ miễn dịch tư tưởng số” cho học sinh trung học cơ sở cần được triển khai như một chiến lược tổng thể, có tính hệ thống, lâu dài và đồng bộ. Đây không chỉ là nhiệm vụ của riêng một môn học hay một hoạt động giáo dục đơn lẻ, mà phải được đặt trong tổng thể quản trị nhà trường, gắn kết chặt chẽ giữa mục tiêu giáo dục, nội dung chương trình, phương pháp giảng dạy và môi trường văn hóa học đường.
Trước hết, cần đổi mới căn bản cách tiếp cận trong giáo dục tư tưởng theo hướng tích hợp với giáo dục kỹ năng số. Nếu như trước đây, giáo dục chính trị - tư tưởng chủ yếu tập trung vào việc truyền đạt hệ thống lý luận, thì trong bối cảnh hiện nay, cần chuyển sang phát triển năng lực cho người học, đặc biệt là năng lực nhận diện, phân tích và phản biện thông tin. Điều này hoàn toàn phù hợp với quan điểm cho rằng bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ là bảo vệ lý luận, mà còn là bảo vệ nhận thức, niềm tin và hành động của con người trong thực tiễn [2, tr. 7]. Do đó, các nội dung về nhận diện tin giả, phân tích thông tin sai lệch, kỹ năng kiểm chứng nguồn tin cần được đưa vào giảng dạy một cách chính thức, có hệ thống và phù hợp với đặc điểm lứa tuổi học sinh.
Trong thực tiễn triển khai, nhà trường có thể xây dựng các chuyên đề giáo dục như “Công dân số có trách nhiệm”, “Nhận diện thông tin sai lệch trên mạng xã hội”, hay “Ứng xử văn minh trên không gian mạng”. Các chuyên đề này không nên dừng lại ở việc truyền đạt lý thuyết mà cần được tổ chức dưới dạng tình huống, thảo luận nhóm, tranh biện hoặc mô phỏng các tình huống thực tế mà học sinh có thể gặp phải. Thông qua đó, học sinh không chỉ hiểu mà còn biết cách vận dụng kiến thức vào thực tiễn, từng bước hình thành “kháng thể tư tưởng” trước các thông tin tiêu cực.
Song song với việc đổi mới nội dung, phương pháp giáo dục cũng cần được cải tiến theo hướng phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh. Thay vì giảng dạy một chiều, giáo viên cần đóng vai trò là người định hướng, dẫn dắt và tạo điều kiện để học sinh tự khám phá, tự đánh giá và tự điều chỉnh nhận thức của mình. Việc tổ chức các hoạt động tranh biện, diễn đàn học sinh, câu lạc bộ “công dân số” sẽ tạo ra môi trường để học sinh rèn luyện tư duy phản biện, nâng cao khả năng lập luận và củng cố niềm tin vào các giá trị đúng đắn.
Một giải pháp quan trọng khác là xây dựng môi trường học đường số an toàn, lành mạnh và có định hướng. Nhà trường cần ban hành và thực hiện nghiêm túc các quy tắc ứng xử trên không gian mạng, không chỉ đối với học sinh mà còn đối với giáo viên và cán bộ quản lý. Đồng thời, cần phát triển các kênh truyền thông chính thống của nhà trường trên nền tảng số, như website, fanpage, nhóm học tập trực tuyến, để cung cấp thông tin chính xác, kịp thời và định hướng dư luận trong học sinh. Khi học sinh có được nguồn thông tin tin cậy ngay trong môi trường học tập của mình, khả năng tiếp cận và tin tưởng vào thông tin chính thống sẽ được nâng cao đáng kể.
Đặc biệt, vai trò của đội ngũ giáo viên cần được đặt ở vị trí trung tâm trong quá trình xây dựng “hệ miễn dịch tư tưởng số”. Giáo viên không chỉ là người truyền đạt kiến thức mà còn là người định hướng tư tưởng, hình thành nhân cách cho học sinh. Do đó, việc bồi dưỡng năng lực số, kỹ năng xử lý thông tin và phương pháp giáo dục tư tưởng trong môi trường số cho giáo viên là yêu cầu cấp thiết. Giáo viên cần được trang bị khả năng nhận diện các biểu hiện sai lệch trên không gian mạng, biết cách phân tích, phản bác một cách khoa học và thuyết phục, từ đó hướng dẫn học sinh một cách hiệu quả.
Bên cạnh đó, cần tăng cường sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội trong việc giáo dục học sinh trên không gian mạng. Gia đình là môi trường giáo dục đầu tiên và có ảnh hưởng sâu sắc đến nhận thức, hành vi của học sinh. Tuy nhiên, trong thực tế, nhiều phụ huynh còn thiếu kiến thức và kỹ năng để quản lý, định hướng việc sử dụng internet của con em. Vì vậy, nhà trường cần tổ chức các chương trình tập huấn, tuyên truyền nhằm nâng cao nhận thức và năng lực của phụ huynh, giúp họ trở thành “lá chắn đầu tiên” trong việc bảo vệ con em trước những tác động tiêu cực từ không gian mạng.
Ở cấp độ rộng hơn, việc xây dựng “hệ miễn dịch tư tưởng số” cần được đặt trong mối liên hệ với nhiệm vụ chung của toàn hệ thống chính trị. Như đã được khẳng định, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng là nhiệm vụ của toàn xã hội, trong đó mỗi cá nhân đều là một “chiến sĩ” trên mặt trận tư tưởng [5, tr. 47]. Do đó, nhà trường cần chủ động phối hợp với các cơ quan chức năng, tổ chức đoàn thể để tổ chức các hoạt động giáo dục, tuyên truyền, góp phần tạo nên một môi trường xã hội lành mạnh, hỗ trợ cho quá trình giáo dục trong nhà trường.
Một điểm nhấn mang tính sáng tạo trong bài viết này là đề xuất mô hình “3 lớp miễn dịch tư tưởng số”. Theo đó, lớp thứ nhất là lớp cá nhân, tập trung vào việc hình thành năng lực tự bảo vệ của học sinh thông qua giáo dục kiến thức, kỹ năng và thái độ. Lớp thứ hai là lớp nhà trường, với vai trò xây dựng môi trường giáo dục an toàn, cung cấp thông tin chính thống và tổ chức các hoạt động giáo dục phù hợp. Lớp thứ ba là lớp xã hội, bao gồm gia đình, cộng đồng và các cơ quan chức năng, có nhiệm vụ tạo ra môi trường thông tin lành mạnh và hỗ trợ quá trình giáo dục. Ba lớp này có mối quan hệ chặt chẽ, bổ trợ lẫn nhau, tạo thành một hệ thống bảo vệ đa tầng, giúp nâng cao hiệu quả của công tác giáo dục tư tưởng trong bối cảnh số.
Như vậy, việc xây dựng “hệ miễn dịch tư tưởng số” cho học sinh trung học cơ sở không phải là một giải pháp đơn lẻ mà là một quá trình tổng thể, đòi hỏi sự đổi mới đồng bộ từ nhận thức đến hành động. Đây chính là cách tiếp cận phù hợp với yêu cầu của thời đại, góp phần thực hiện hiệu quả nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong kỷ nguyên số.
2.6. Liên hệ thực tiễn từ quản trị nhà trường trung học cơ sở
Từ góc độ quản lý giáo dục tại một trường trung học cơ sở trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh - địa phương có tốc độ phát triển kinh tế - xã hội nhanh, mức độ tiếp cận công nghệ số của học sinh ngày càng cao - có thể nhận thấy rõ những cơ hội và thách thức đan xen trong việc giáo dục tư tưởng cho học sinh trong bối cảnh mới. Thực tiễn quản trị nhà trường cho thấy, nếu không có những điều chỉnh kịp thời và phù hợp, nhà trường sẽ khó theo kịp sự biến đổi nhanh chóng của môi trường thông tin mà học sinh đang sống.
Trong những năm gần đây, nhà trường đã từng bước triển khai các hoạt động nhằm tăng cường giáo dục kỹ năng số và định hướng tư tưởng cho học sinh, như tổ chức các buổi sinh hoạt chuyên đề về an toàn mạng, lồng ghép nội dung giáo dục công dân số vào các môn học, xây dựng các nhóm học tập trực tuyến có sự quản lý của giáo viên. Tuy nhiên, những hoạt động này vẫn còn mang tính rời rạc, chưa được thiết kế thành một hệ thống đồng bộ, thiếu sự liên kết chặt chẽ giữa các bộ phận trong nhà trường.
Từ thực tiễn đó, việc áp dụng mô hình “hệ miễn dịch tư tưởng số” đã được thử nghiệm theo hướng tích hợp và toàn diện hơn. Cụ thể, nhà trường đã xây dựng kế hoạch giáo dục theo chủ đề, trong đó mỗi tháng tập trung vào một nội dung trọng tâm như “nhận diện tin giả”, “ứng xử văn minh trên mạng”, “trách nhiệm công dân trong không gian số”. Các nội dung này được triển khai đồng bộ thông qua nhiều kênh như giờ học chính khóa, hoạt động trải nghiệm, sinh hoạt lớp và truyền thông nội bộ.
Một điểm đáng chú ý là việc phát huy vai trò chủ thể của học sinh trong quá trình giáo dục. Nhà trường đã thành lập các câu lạc bộ học sinh với chủ đề “công dân số”, nơi các em được tham gia xây dựng nội dung truyền thông, tổ chức các buổi tọa đàm, tranh biện về các vấn đề xã hội trên không gian mạng. Thông qua đó, học sinh không chỉ tiếp nhận mà còn chủ động lan tỏa những giá trị tích cực, góp phần tạo dựng môi trường học đường lành mạnh.
Đồng thời, nhà trường cũng chú trọng bồi dưỡng đội ngũ giáo viên, đặc biệt là giáo viên chủ nhiệm và giáo viên môn Giáo dục công dân, nhằm nâng cao năng lực tiếp cận và xử lý các vấn đề tư tưởng trong môi trường số. Các buổi tập huấn chuyên đề, chia sẻ kinh nghiệm và cập nhật thông tin được tổ chức thường xuyên, giúp giáo viên từng bước thích ứng với yêu cầu mới.
Sự phối hợp với phụ huynh cũng được tăng cường thông qua các kênh thông tin hai chiều, như nhóm liên lạc điện tử, hội thảo chuyên đề dành cho cha mẹ học sinh. Qua đó, phụ huynh được cung cấp kiến thức và kỹ năng cần thiết để đồng hành cùng nhà trường trong việc định hướng sử dụng internet cho con em.
Thực tiễn triển khai cho thấy, khi các giải pháp được thực hiện một cách đồng bộ và có sự tham gia của nhiều lực lượng, hiệu quả giáo dục được nâng lên rõ rệt. Học sinh có ý thức hơn trong việc tiếp nhận và chia sẻ thông tin, biết đặt câu hỏi, biết nghi ngờ hợp lý và biết bảo vệ quan điểm đúng đắn. Đây chính là những biểu hiện cụ thể của “miễn dịch tư tưởng số” - mục tiêu mà nhà trường hướng tới.
3. Kết luận
Trong kỷ nguyên số, khi không gian mạng trở thành một phần không thể tách rời của đời sống xã hội, việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không còn giới hạn trong phạm vi truyền thống mà đã mở rộng sang một “không gian mới” với nhiều thách thức phức tạp. Trong bối cảnh đó, giáo dục - đặc biệt là giáo dục ở cấp trung học cơ sở - giữ vai trò nền tảng trong việc hình thành nhận thức, bản lĩnh và hệ giá trị cho thế hệ trẻ.
Bài viết đã đề xuất khái niệm “hệ miễn dịch tư tưởng số” như một cách tiếp cận mới, nhấn mạnh việc chuyển từ giáo dục thụ động sang xây dựng năng lực tự bảo vệ cho học sinh. Trên cơ sở phân tích lý luận và thực tiễn, bài viết chỉ ra rằng việc hình thành “miễn dịch tư tưởng” không thể thực hiện bằng những biện pháp đơn lẻ, mà cần một hệ thống giải pháp đồng bộ, từ đổi mới nội dung, phương pháp giáo dục đến xây dựng môi trường học đường và tăng cường phối hợp giữa các lực lượng giáo dục.
Thực tiễn triển khai tại nhà trường cho thấy, khi giáo dục tư tưởng được gắn với đời sống số của học sinh, khi người học được đặt vào vị trí trung tâm và được trang bị những năng lực cần thiết, thì hiệu quả giáo dục sẽ được nâng cao một cách bền vững. Đây không chỉ là giải pháp trước mắt mà còn là hướng đi lâu dài, góp phần xây dựng thế hệ công dân số có bản lĩnh chính trị vững vàng, có trách nhiệm xã hội và có khả năng thích ứng với những biến đổi của thời đại.
Tài liệu tham khảo
1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam. (2018). Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới.
2. Ban Tuyên giáo Trung ương Đảng. (2020). Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong tình hình mới. Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật.
3. Đảng Cộng sản Việt Nam. (2026a). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Tập 1). Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật.
4. Đảng Cộng sản Việt Nam. (2026b). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Tập 2). Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật.
5. Hồ Chí Minh. (2011a). Hồ Chí Minh toàn tập (Tập 3). Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật.
6. Hồ Chí Minh. (2011b). Hồ Chí Minh toàn tập (Tập 9). Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật.
7. Nguyễn Đình Thái. (2024). Vận dụng Nghị quyết số 35-NQ/TW của Bộ Chính trị vào giảng dạy môn khoa học lãnh đạo. Tạp chí Lãnh đạo và Chính sách, (6).
8. Nguyễn Phú Trọng. (2022). Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật.
9. Nguyễn Thị Xuyên. (2025). Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh (Tóm tắt luận án tiến sĩ). Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh.
10. Vũ Hoàng Công. (2020). Chân lý và sự thật. Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật.