Ths. Luật sư QUÀNG TRUNG DŨNG
Công ty Luật TNHH Dandwin
Tóm tắt: Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, thương mại điện tử ngày càng phát triển và trở thành kênh giao dịch phổ biến của người tiêu dùng, kéo theo việc thu thập và xử lý dữ liệu cá nhân diễn ra thường xuyên và trên quy mô lớn. Tuy nhiên, thực tế cho thấy tình trạng lộ lọt, khai thác và sử dụng trái phép dữ liệu cá nhân vẫn còn diễn biến phức tạp, gây ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng. Bên cạnh đó, nhận thức của người tiêu dùng về bảo vệ dữ liệu cá nhân còn hạn chế, trong khi một số doanh nghiệp chưa tuân thủ đầy đủ các quy định pháp luật. Trước thực trạng đó, việc nghiên cứu và đánh giá bảo vệ dữ liệu cá nhân trong thương mại điện tử là cần thiết, nhằm đề xuất giải pháp cải thiện nâng cao hiệu quả bảo vệ dữ liệu cá nhân của người tiêu dùng trong thương mại điện tử.
Từ khoá: Bảo vệ dữ liệu cá nhân; Bảo vệ người tiêu dùng; Thương mại điện tử; Khung pháp lý; Quyền riêng tư dữ liệu; An ninh dữ liệu; Tuân thủ pháp luật.
Abstract: I In the context of rapid digital transformation, e-commerce is increasingly developing and becoming a popular transaction channel for consumers, leading to frequent and large-scale collection and processing of personal data. However, the reality shows that the leakage, exploitation, and unauthorized use of personal data remain complex, affecting the legitimate rights and interests of consumers. Furthermore, consumer awareness of personal data protection is limited, while some businesses do not fully comply with legal regulations. Given this situation, research and evaluation of personal data protection in e-commerce is necessary, in order to propose solutions to improve and enhance the effectiveness of protecting consumers' personal data in e-commerce.
Keywords: Personal data protection; Consumer protection; E-commerce; Legal framework; Data privacy; Data security; Regulatory compliance.
1. Đặt vấn đề
Thương mại điện tử ngày càng khẳng định vai trò là phương thức giao dịch phổ biến, kéo theo sự gia tăng mạnh mẽ trong việc thu thập và xử lý dữ liệu cá nhân của người tiêu dùng. Tuy nhiên, trên thực tế, tình trạng lộ lọt, khai thác và sử dụng trái phép dữ liệu cá nhân vẫn diễn ra phức tạp, gây ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng. Bên cạnh đó, nhận thức của người tiêu dùng về bảo vệ dữ liệu cá nhân còn hạn chế, trong khi việc tuân thủ pháp luật của một bộ phận doanh nghiệp chưa thực sự đầy đủ[1]. Những vấn đề này đặt ra yêu cầu cần đánh giá toàn diện thực trạng bảo vệ dữ liệu cá nhân trong thương mại điện tử, từ đó đề xuất giải pháp hoàn thiện và nâng cao hiệu quả bảo vệ người tiêu dùng.
2. Thực trạng bảo vệ dữ liệu cá nhân của người tiêu dùng trong thương mại điện tử
2.1. Thực trạng lộ lữ liệu cá nhân của người tiêu dùng trong thương mại điện tử
Theo Báo cáo chỉ số thương mại điện tử Việt Nam 2025, tốc độ tăng trưởng năm 2024 lên tới 27% và quy mô thị trường bán lẻ trực tuyến đạt 32 tỷ USD góp phần đưa thương mại điện tử Việt Nam có vị thế vững chắc, Việt Nam giữ vững vị trí trong Top 10 quốc gia có tốc độ tăng trưởng thương mại điện tử nhanh nhất thế giới và đứng thứ 3 về quy mô thị trường ở ASEAN (sau Indonesia và Thái Lan)[2]. Bên cạnh đó, Báo cáo Thương mại điện tử Đông Nam Á 2025 của Google, Temasek và Bain & Company công bố ngày 25/11, nền kinh tế số Việt Nam sẽ đạt tổng giá trị hàng hóa (GMV) 39 tỷ USD vào cuối năm 2025, tăng 17% so với năm trước. Tốc độ tăng trưởng này giúp Việt Nam đứng thứ hai Đông Nam Á, chỉ sau Indonesia và đang ở trong nhóm nền kinh tế số phát triển nhanh nhất[3]. Những số liệu này cho thấy thương mại điện tử tại Việt Nam sẽ tiếp tục phát triển mạnh trong thời gian tới. Bên cạnh những lợi ích kinh tế mang lại, người tiêu dùng vẫn đối mặt với nhiều lo ngại về nguy cơ thông tin cá nhân bị đánh cắp, lộ lọt và sử dụng trái phép. Theo Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia (NCA), năm 2024 có tới 66% người dùng Việt từng bị sử dụng trái phép thông tin cá nhân; trong đó, 74% bị lộ khi mua hàng trực tuyến, 62% do chia sẻ quá nhiều trên mạng xã hội[4].
Trong năm 2023, yếu tố “lo ngại thông tin cá nhân bị lộ” chiếm 42%, đứng thứ hai trong các trở ngại khi mua sắm trực tuyến, trong khi “sợ lộ thông tin cá nhân” chiếm 29%, cũng xếp thứ hai trong các lý do khiến người tiêu dùng chưa tham gia mua sắm trực tuyến. Những số liệu này cho thấy vấn đề bảo mật thông tin cá nhân là một trong những rào cản đáng kể, đồng thời phản ánh mối quan tâm lớn của người tiêu dùng đối với an toàn dữ liệu khi tham gia thương mại điện tử[5].
Tuy nhiên, một nghịch lý đáng chú ý là trong khi lo ngại về rủi ro lộ lọt dữ liệu cá nhân ở mức cao, thì những người tiêu dùng đã tham gia mua sắm trực tuyến lại chưa thực sự coi trọng yếu tố bảo mật thông tin cá nhân. Cụ thể, theo tiêu chí đánh giá của người tiêu dùng khi tham gia mua sắm trực tuyến, yếu tố “thông tin cá nhân được bảo mật” chỉ chiếm 22%, thấp nhất so với các tiêu chí khác. Điều này cho thấy khoảng cách giữa nhận thức rủi ro và hành vi thực tế của người tiêu dùng, đồng thời phản ánh xu hướng ưu tiên các yếu tố như giá cả, chất lượng hay sự tiện lợi hơn là vấn đề an toàn dữ liệu. Việc này cho thấy một thực tế đáng lưu ý là sự gia tăng của hoạt động thương mại điện tử không đồng nghĩa với việc người tiêu dùng quan tâm hơn đến bảo mật thông tin cá nhân. Ngược lại, khi số lượng người tham gia mua sắm trực tuyến ngày càng lớn, thì mức độ chú trọng đến yếu tố “thông tin cá nhân được bảo mật” lại chưa tương xứng. Chính sự chủ quan và thiếu hiểu biết này đã tạo điều kiện cho các đối tượng phạm tội lợi dụng, đặc biệt thông qua các hình thức giả danh như nhân viên ngân hàng hoặc bộ phận chăm sóc khách hàng nhằm khai thác các thông tin quan trọng của người tiêu dùng như số tài khoản, địa chỉ, căn cước công dân hoặc thông tin tài chính. Thực tiễn đã ghi nhận nhiều trường hợp lừa đảo điển hình. Chẳng hạn, một khách hàng thường xuyên mua hàng của một cửa hàng đã bị các đối tượng mạo danh bằng cách tạo tài khoản Zalo trùng tên với cửa hàng, chủ động liên hệ để “chốt đơn” và cung cấp số tài khoản ngân hàng mang tên tương tự chủ cửa hàng. Do thiếu cảnh giác, người mua đã chuyển hơn 20 triệu đồng. Chỉ đến khi đơn vị giao hàng đến yêu cầu thanh toán, cả người mua và người bán mới phát hiện đều là nạn nhân của hành vi lừa đảo. Trường hợp này cho thấy rõ ràng những rủi ro hiện hữu khi thông tin cá nhân không được bảo vệ và người tiêu dùng thiếu kỹ năng nhận diện gian lận trong môi trường số.
2.2. Nguyên nhân lộ dữ liệu cá nhân của người tiêu dùng trong thương mại điện tử
Thứ nhất, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ và mô hình kinh doanh số
Các nền tảng thương mại điện tử, ứng dụng di động và hệ thống thanh toán điện tử không ngừng mở rộng về quy mô và phạm vi hoạt động, dẫn đến việc dữ liệu cá nhân của người tiêu dùng được khai thác ngày càng sâu và rộng hơn. Trong bối cảnh đó, dữ liệu cá nhân trở thành một loại “tài sản số” có giá trị cao, từ đó trở thành mục tiêu hấp dẫn của các đối tượng tội phạm mạng. Tuy nhiên, tốc độ phát triển của công nghệ chưa đi đôi với các biện pháp bảo mật, khiến nhiều hệ thống còn tồn tại lỗ hổng và quy trình bảo vệ chưa chặt chẽ. Điều này làm gia tăng nguy cơ tấn công và lộ lọt dữ liệu cá nhân trong thương mại điện tử.
Thứ hai, hạ tầng an ninh mạng và công nghệ bảo mật còn hạn chế
Nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, chưa đầu tư đầy đủ vào hệ thống bảo mật do hạn chế về nguồn lực, dẫn đến tồn tại các lỗ hổng kỹ thuật dễ bị khai thác. Đồng thời, việc ứng dụng các công nghệ như điện toán đám mây và IoT làm tăng tính phức tạp trong bảo vệ dữ liệu. Nếu không được kiểm soát chặt chẽ, các yếu tố này sẽ làm gia tăng nguy cơ rò rỉ thông tin, đòi hỏi cần nâng cấp hạ tầng và tăng cường bảo mật.
Thứ ba, sự thiếu cẩn trọng của người tiêu dùng và hạn chế trong bảo mật, quản lý dữ liệu của doanh nghiệp [6]
Phần lớn các trường hợp lộ thông tin cá nhân (khoảng 80%) xuất phát từ sự thiếu cẩn trọng của người dùng khi tham gia môi trường trực tuyến. Người tiêu dùng thường cung cấp thông tin cá nhân khi đăng ký tài khoản hoặc sử dụng dịch vụ mà không chú ý đến việc bảo vệ, thậm chí để chế độ công khai hoặc chia sẻ quá rộng rãi trên các nền tảng và diễn đàn mua bán. Ngoài ra, việc sử dụng các dịch vụ không an toàn hoặc thiếu chính sách bảo mật rõ ràng cũng làm gia tăng nguy cơ bị thu thập và khai thác thông tin với mục đích xấu.
Khoảng 20% còn lại đến từ phía các nhà cung cấp dịch vụ, khi hệ thống bảo mật còn tồn tại lỗ hổng hoặc chính sách quản lý dữ liệu chưa chặt chẽ. Trong một số trường hợp, doanh nghiệp còn chia sẻ thông tin khách hàng cho bên thứ ba mà không có sự đồng ý, dẫn đến nguy cơ lộ lọt dữ liệu cá nhân.
3. Vướng mắc, khó khăn trong pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân trong thương mại điện tử
Thứ nhất, chưa quy định cụ thể về nguyên tắc bảo vệ quyền riêng tư theo thiết kế và theo mặc định
Pháp luật hiện hành vẫn chưa thiết lập được các quy định cụ thể, rõ ràng và có tính ràng buộc về nguyên tắc bảo vệ quyền riêng tư theo thiết kế và theo mặc định (Privacy by Design/Privacy by Default) đối với các nền tảng thương mại điện tử quy mô lớn. Trong khi đó, các chuẩn mực quốc tế như GDPR (đặc biệt là Điều 25) hay ISO/IEC 31700 đều yêu cầu việc tích hợp cơ chế bảo vệ dữ liệu ngay từ giai đoạn thiết kế kiến trúc và xuyên suốt toàn bộ vòng đời phát triển của phần mềm, ứng dụng, bao gồm cả lĩnh vực thương mại điện tử. Pháp luật hiện nay chủ yếu dừng ở các nguyên tắc chung về bảo vệ dữ liệu (mục đích xử lý, tối thiểu hóa, an ninh thông tin) mà chưa có cơ chế phân tầng rủi ro theo quy mô và mức độ xử lý. Đồng thời, cũng thiếu các tiêu chuẩn cụ thể như KPIs, bằng chứng tuân thủ, hay khung chứng nhận kỹ thuật cho thương mại điện tử. Hệ quả là nhiều nền tảng chưa tích hợp bảo vệ dữ liệu ngay từ đầu, dẫn đến thu thập dư thừa, thiếu minh bạch và khó thực thi quyền của người dùng. Khi cần tuân thủ, doanh nghiệp phải “vá lỗi” hệ thống, gây tốn kém, gián đoạn và tiềm ẩn rủi ro pháp lý [7].
Thứ hai, khó kiểm soát việc chia sẻ dữ liệu cho bên thứ ba
Trong mô hình kinh doanh số, các nền tảng thương mại điện tử thường phải hợp tác với nhiều đối tác như đơn vị vận chuyển, cổng thanh toán, dịch vụ quảng cáo hoặc phân tích dữ liệu. Quá trình này khiến dữ liệu cá nhân của người dùng được chuyển giao qua nhiều chủ thể khác nhau, làm gia tăng nguy cơ bị sử dụng vượt quá mục đích ban đầu. Tuy nhiên, khung pháp lý hiện hành vẫn chưa quy định đủ cụ thể về cơ chế giám sát, trách nhiệm liên đới hay nghĩa vụ kiểm tra định kỳ đối với các bên nhận dữ liệu. Vì vậy, khi dữ liệu đã được chuyển giao, doanh nghiệp ban đầu thường gặp khó khăn trong việc kiểm soát cách thức xử lý tiếp theo của đối tác, đặc biệt trong trường hợp dữ liệu tiếp tục bị chia sẻ lại trong chuỗi dịch vụ. Thực tiễn này không chỉ làm tăng nguy cơ lạm dụng hoặc rò rỉ thông tin cá nhân mà còn khiến việc bảo đảm các quyền của chủ thể dữ liệu như quyền truy cập, chỉnh sửa hoặc yêu cầu xóa dữ liệu trở nên phức tạp và kém hiệu quả [8].
Thứ ba, quy định về sự đồng ý của chủ thể dữ liệu chưa thực sự hiệu quả trong thực tiễn
Phần lớn các nền tảng hiện nay thiết kế giao diện theo hướng “mặc định chấp nhận”, với các điều khoản dài, phức tạp và khó hiểu, khiến người dùng thường đồng ý một cách hình thức mà không thực sự nhận thức đầy đủ về phạm vi và mục đích xử lý dữ liệu. Bên cạnh đó, pháp luật chưa quy định cụ thể về tiêu chuẩn của một sự đồng ý hợp lệ trong bối cảnh số, chẳng hạn như yêu cầu về mức độ rõ ràng, khả năng tách biệt giữa các mục đích xử lý hay cơ chế rút lại sự đồng ý một cách thuận tiện. Điều này dẫn đến tình trạng sự đồng ý trở thành một thủ tục mang tính hình thức hơn là công cụ bảo vệ quyền riêng tư thực chất. Hệ quả là quyền tự quyết của chủ thể dữ liệu bị suy giảm, trong khi doanh nghiệp vẫn có thể khai thác dữ liệu trên phạm vi rộng mà không chịu sự kiểm soát hiệu quả [9].
4. Đề xuất giải pháp về bảo vệ dữ liệu cá nhân trong thương mại điện tử
Thứ nhất, luật hóa nguyên tắc bảo vệ quyền riêng tư theo thiết kế và theo mặc định trong các văn bản pháp luật liên quan đến bảo vệ dữ liệu cá nhân
Để khắc phục những hạn chế trong thực tiễn, cần thiết phải quy định rõ ràng và mang tính ràng buộc hơn về nghĩa vụ bảo vệ dữ liệu cá nhân trong các văn bản pháp luật, đặc biệt theo hướng yêu cầu doanh nghiệp tích hợp nguyên tắc quyền riêng tư một cách có hệ thống ngay từ đầu. Theo đó, Việt Nam có thể tham khảo kinh nghiệm quốc tế, điển hình như Điều 25 GDPR và Hướng dẫn 4/2019 của Ủy ban Bảo vệ dữ liệu châu Âu (EDPB), trong đó nhấn mạnh nguyên tắc “quyền riêng tư theo thiết kế và theo mặc định”. Cách tiếp cận này đòi hỏi các biện pháp bảo vệ dữ liệu phải được chủ động tích hợp xuyên suốt vòng đời của sản phẩm hoặc dịch vụ, từ giai đoạn phân tích yêu cầu, thiết kế, thử nghiệm cho đến triển khai và cập nhật, đồng thời gắn liền với nghĩa vụ giải trình của doanh nghiệp.
Từ góc độ quản trị rủi ro, pháp luật cũng nên thiết lập cơ chế phân tầng nghĩa vụ dựa trên quy mô và mức độ xử lý dữ liệu. Cụ thể, các nền tảng thương mại điện tử có quy mô lớn hoặc xử lý khối lượng dữ liệu nhạy cảm vượt ngưỡng nhất định cần phải thực hiện đánh giá rủi ro bắt buộc đối với các tính năng và công nghệ mới, chẳng hạn như trí tuệ nhân tạo hoặc blockchain. Đồng thời, việc áp dụng các chỉ số đo lường hiệu quả (KPIs) là cần thiết nhằm lượng hóa mức độ tuân thủ, bao gồm tỷ lệ thiết lập chế độ riêng tư mặc định, tỷ lệ tắt theo dõi người dùng hoặc giới hạn thời gian lưu trữ dữ liệu. Bên cạnh đó, việc xây dựng hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật và cơ chế chứng nhận phù hợp với thông lệ quốc tế cũng là một yêu cầu cấp thiết. Việt Nam có thể cân nhắc tham chiếu các tiêu chuẩn như ISO/IEC 31700:2023 về quyền riêng tư theo thiết kế cho hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng, hay ISO/IEC 27701:2019 về quản lý thông tin quyền riêng tư, cũng như các mô hình chứng nhận uy tín như Data Protection Trustmark (DPTM) của Singapore. Trên cơ sở đó, cần thiết lập các yêu cầu cụ thể về kiểm toán, báo cáo và công bố thông tin tuân thủ, đồng thời buộc doanh nghiệp cung cấp các bằng chứng xác thực như ma trận mục đích xử lý dữ liệu, nhật ký quyết định thiết kế hoặc kết quả thử nghiệm khi có yêu cầu từ cơ quan có thẩm quyền.
Thứ hai, thiết lập cơ chế kiểm soát và giám sát việc chia sẻ dữ liệu
Việc thiết lập cơ chế kiểm soát và giám sát hoạt động chia sẻ dữ liệu cho bên thứ ba cần được xem là một trụ cột quan trọng trong khung pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân, đặc biệt trong lĩnh vực thương mại điện tử. Trước hết, pháp luật cần quy định rõ trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc minh bạch hóa toàn bộ quá trình chuyển giao dữ liệu, bao gồm danh tính bên nhận, mục đích sử dụng, phạm vi dữ liệu và thời gian lưu trữ. Đồng thời, việc chia sẻ dữ liệu phải được ràng buộc bằng các thỏa thuận xử lý dữ liệu có tính pháp lý, trong đó xác định cụ thể nghĩa vụ bảo mật, giới hạn sử dụng và trách nhiệm liên đới của các bên. Cần thiết lập cơ chế giám sát liên tục đối với bên thứ ba thông qua các công cụ như kiểm toán định kỳ, đánh giá tuân thủ và hệ thống ghi nhận nhật ký truy cập, xử lý dữ liệu. Doanh nghiệp cũng cần áp dụng các biện pháp kỹ thuật nhằm kiểm soát dòng dữ liệu, chẳng hạn như phân quyền truy cập, mã hóa hoặc ẩn danh hóa dữ liệu trước khi chia sẻ. Từ góc độ quản lý nhà nước, cơ quan có thẩm quyền cần xây dựng cơ chế thanh tra, kiểm tra chuyên ngành và yêu cầu doanh nghiệp cung cấp bằng chứng tuân thủ khi cần thiết.
Thứ ba, cụ thể hóa tiêu chuẩn về sự đồng ý hợp lệ, cung cấp cơ chế lựa chọn linh hoạt (opt-in/opt-out)
Để khắc phục tính hình thức và kém hiệu quả của quy định về sự đồng ý của chủ thể dữ liệu trong thực tiễn, cần thiết phải cụ thể hóa các tiêu chuẩn của một sự đồng ý hợp lệ theo hướng rõ ràng, minh bạch và có thể kiểm chứng. Theo đó, pháp luật nên quy định chi tiết các điều kiện để sự đồng ý được coi là hợp lệ, bao gồm: được đưa ra một cách tự nguyện, cụ thể cho từng mục đích xử lý, dựa trên đầy đủ thông tin và được thể hiện thông qua hành vi rõ ràng. Đồng thời, cần loại bỏ các hình thức “đồng ý mặc định” hoặc gộp nhiều mục đích xử lý trong cùng một lựa chọn, vốn làm suy giảm khả năng kiểm soát thực chất của người dùng. Việc thiết lập cơ chế lựa chọn linh hoạt theo mô hình “opt-in/opt-out” là cần thiết nhằm tăng cường quyền tự quyết của chủ thể dữ liệu. Cụ thể, đối với các hoạt động xử lý không thiết yếu, đặc biệt là quảng cáo hành vi hoặc chia sẻ dữ liệu cho bên thứ ba, cần áp dụng cơ chế “opt-in”, tức chỉ được thực hiện khi người dùng chủ động đồng ý. Ngược lại, với các hoạt động cần thiết cho việc cung cấp dịch vụ, có thể áp dụng “opt-out” nhưng phải bảo đảm người dùng có thể từ chối một cách dễ dàng, thuận tiện và không bị gây cản trở. Đồng thời, pháp luật cũng cần yêu cầu doanh nghiệp thiết lập các công cụ cho phép người dùng rút lại sự đồng ý bất cứ lúc nào, với hiệu lực tương đương như khi đã đồng ý [10].
Thứ tư, tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng về quyền riêng tư và bảo vệ dữ liệu cá nhân giữ vai trò then chốt
Việc tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng về quyền riêng tư và bảo vệ dữ liệu cá nhân cần được xác định là một yếu tố then chốt trong hoàn thiện khung pháp lý và thực tiễn thực thi. Theo đó, cần đẩy mạnh các chương trình, chiến dịch truyền thông nhằm giúp người dùng hiểu rõ quyền của mình, cũng như các rủi ro liên quan đến việc chia sẻ và sử dụng dữ liệu trong môi trường số. Đồng thời, cần khuyến khích người dùng chủ động tham gia vào việc giám sát, đánh giá và phản hồi đối với các dịch vụ trực tuyến mà họ sử dụng, qua đó góp phần hình thành một cộng đồng có ý thức và trách nhiệm cao hơn trong bảo vệ dữ liệu cá nhân. Việc kết hợp đồng bộ các giải pháp này không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả bảo vệ thông tin cá nhân của người dùng mà còn tạo nền tảng cho việc xây dựng một môi trường số an toàn, minh bạch và bền vững trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ của kinh tế số tại Việt Nam.
5. Kết luận
Trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển nhanh, bảo vệ dữ liệu cá nhân trở thành yêu cầu cấp thiết nhưng pháp luật Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế về tính cụ thể và hiệu quả thực thi. Do đó, cần hoàn thiện khung pháp lý theo hướng tăng cường kiểm soát chia sẻ dữ liệu, cụ thể hóa tiêu chuẩn về sự đồng ý, áp dụng cơ chế quản trị rủi ro và xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật phù hợp, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng. Những giải pháp này sẽ góp phần bảo đảm quyền riêng tư, nâng cao niềm tin và thúc đẩy môi trường số an toàn, minh bạch.
Tài liệu tham khảo
[1] Chính phủ (2024), Tờ trình đề nghị xây dựng Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân, https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://datafiles.chinhphu.vn/cpp/files/duthaovbpl/2024/Thang09/1.totrinhluatbaovedulieucanhan.doc&ved=2ahUKEwj4l7XkiauTAxU-r1YBHV2OFeIQFnoECCAQAQ&usg=AOvVaw3G2MPlwSPLc4yi_0qguUfN, xem ngày 19/03/2026
[5] Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (2024), Thương mại điện tử Việt Nam 2023, https://idea.gov.vn/?page=document, xem ngày 19/03/2026
[7] EDPB (2019), Guidelines 4/2019 on Article 25 Data Protection by Design and by Default, https://www.edpb.europa.eu/sites/default/files/files/file1/edpb_guidelines_201904_dataprotection_by_design_and_by_default_v2.0_en.pdf, xem ngày 19/03/2026
[3] Google, Temasek, Bain (2026), e-Conomy SEA 2025 From Digital Decade to Al Reality: Accelerating the future in ASEAN, https://services.google.com/fh/files/misc/e_conomy_sea_2025_report.pdf, xem ngày 19/03/2026
[10] Hoàng Minh Khôi (2026), Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân và vấn đề thực thi - Kinh nghiệm từ một số quốc gia phát triển, https://tapchitoaan.vn/luat-bao-ve-du-lieu-ca-nhan-va-van-de-thuc-thi-kinh-nghiem-tu-mot-so-quoc-gia-phat-trien15184.html, xem ngày 19/03/2026
[2] Hiệp hội thương mại điện tử Việt Nam (2026), Báo cáo chỉ số thương mại điện tử 2025, https://esc.vn/wp-content/uploads/2025/07/Bao-cao-EBI-2025-Final-Vn.pdf, xem ngày 19/03/2026
[6] Thế Lâm (2021), 80% nguyên nhân gây lộ lọt thông tin, dữ liệu cá nhân do người dùng bất cẩn, https://laodong.vn/kinh-doanh/80-nguyen-nhan-gay-lo-lot-thong-tin-du-lieu-ca-nhan-do-nguoi-dung-bat-can-972892.ldo, xem ngày 19/03/2026
[9] Tran Manh Toan (2025), Hoàn thiện hệ thống phát luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân dựa trên đánh giá Nghị định số 13/2023/NĐ-CP, https://tapchicongthuong.vn/hoan-thien-he-thong-phat-luat-ve-bao-ve-du-lieu-ca-nhan-dua-tren-danh-gia-nghi-dinh-so-13-2023-nd-cp-144661.htm, xem ngày 19/03/2026
[4] VOV(2026), Hàng triệu dữ liệu cá nhân bị lộ vì thói quen thiếu an toàn từ người dùng, https://vov.vn/cong-nghe/hang-trieu-du-lieu-ca-nhan-bi-lo-vi-thoi-quen-thieu-an-toan-tu-nguoi-dung-post1257335.vov, xem ngày 19/03/2026