VÕ NGỌC QUYÊN[1]
Trường Đại học Đồng Tháp
Abstract
Naptime plays a vital role in the physical, neurological, and psychological development of children aged 25–36 months. In preschool daily routines, facilitating the transition from active states to rest is a crucial pedagogical task. Music, with its rhythmic and emotional qualities, is considered an effective medium for helping children relax and fall asleep. This paper analyzes the theoretical foundations of organizing music listening during naptime from physiological, psychological, educational, and musical perspectives. It also clarifies the role of naptime within the daily routine according to the Early Childhood Education Curriculum. Based on these foundations, the study proposes pedagogical measures to enhance the effectiveness of organizing music listening during naptime in preschool settings.
Keywords: Toddlers (25-36 months), music listening during naptime, daytime sleep, daily routine organization, early childhood education.
1. Đặt vấn đề
Ở giai đoạn 25-36 tháng, trẻ có tốc độ phát triển mạnh mẽ về thể chất, thần kinh và tâm lí. Giấc ngủ, đặc biệt là giấc ngủ trưa, đóng vai trò quan trọng trong việc phục hồi năng lượng, ổn định hoạt động thần kinh và hỗ trợ sự phát triển nhận thức ban đầu [10, tr. 15]. Các nghiên cứu về sinh lí học thần kinh đã chỉ ra rằng giấc ngủ góp phần tái cấu trúc các kết nối thần kinh, củng cố trí nhớ và điều hòa trạng thái cảm xúc [7, tr. 3]. Tuy nhiên, do hệ thần kinh chưa hoàn thiện, trẻ ở lứa tuổi này thường gặp khó khăn trong việc chuyển từ trạng thái vận động sang trạng thái nghỉ ngơi. Trẻ dễ bị kích thích bởi môi trường xung quanh, khả năng tự điều chỉnh hành vi còn hạn chế, dẫn đến tình trạng khó ngủ hoặc ngủ không sâu. Trong bối cảnh đó, việc sử dụng các biện pháp sư phạm mềm nhằm hỗ trợ trẻ đi vào giấc ngủ trở nên cần thiết. Âm nhạc, với đặc trưng nhịp điệu và khả năng tác động đến cảm xúc, có thể đóng vai trò như một công cụ hỗ trợ hiệu quả.
Vì vậy, nghiên cứu cơ sở lí luận và đề xuất biện pháp tổ chức cho trẻ nghe nhạc trong giờ ngủ trưa là một hướng tiếp cận có ý nghĩa trong việc nâng cao chất lượng chăm sóc - giáo dục trẻ mầm non.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Một số khái niệm liên quan
2.1.1. Giờ ngủ trưa của trẻ 25-36 tháng ở trường mầm non
Giờ ngủ trưa là một bộ phận của chế độ sinh hoạt hằng ngày, được tổ chức nhằm đáp ứng nhu cầu nghỉ ngơi, phục hồi sức khỏe và ổn định trạng thái tâm sinh lí cho trẻ sau các hoạt động buổi sáng. Đối với trẻ 25-36 tháng, giờ ngủ trưa có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo đảm sự phát triển bình thường của hệ thần kinh, hỗ trợ tăng trưởng thể chất và duy trì trạng thái cảm xúc tích cực.
2.1.2. Hoạt động nghe nhạc của trẻ lứa tuổi nhà trẻ
Nghe nhạc là quá trình trẻ tiếp nhận, cảm nhận và phản ứng với âm thanh, giai điệu, tiết tấu và sắc thái biểu cảm của tác phẩm âm nhạc. Ở lứa tuổi nhà trẻ, nghe nhạc chủ yếu diễn ra dưới hình thức tri giác thính giác trực tiếp, gắn với phản ứng xúc cảm tự nhiên. Hoạt động này có tác dụng làm phong phú đời sống cảm xúc, phát triển cảm thụ âm nhạc sơ đẳng và hỗ trợ điều hòa hành vi của trẻ.
2.1.3. Biện pháp tổ chức cho trẻ nghe nhạc trong giờ ngủ trưa
Biện pháp tổ chức cho trẻ nghe nhạc trong giờ ngủ trưa là cách thức tác động có mục đích, có kế hoạch của GV vào các yếu tố như nội dung âm nhạc, môi trường, thời điểm, thời lượng, hình thức hướng dẫn và sự hỗ trợ cá nhân nhằm giúp trẻ thư giãn, dễ đi vào giấc ngủ và hình thành nề nếp nghỉ ngơi tích cực.
2.2. Cơ sở khoa học của việc tổ chức cho trẻ 25-36 tháng nghe nhạc trong giờ ngủ trưa
2.2.1. Cơ sở sinh lí học
Ở giai đoạn 25-36 tháng, hệ thần kinh của trẻ đang trong quá trình phát triển mạnh nhưng chưa ổn định; khả năng hưng phấn thường trội hơn khả năng ức chế. Vì vậy, sau thời gian hoạt động buổi sáng, trẻ cần được hỗ trợ chuyển dần sang trạng thái nghỉ ngơi bằng những kích thích nhẹ nhàng, đều đặn và ít gây căng thẳng. Âm nhạc có tiết tấu chậm, cường độ vừa phải, âm sắc êm dịu có thể hỗ trợ điều hòa nhịp thở, nhịp tim và tạo điều kiện thuận lợi cho trẻ đi vào giấc ngủ.
2.2.2. Cơ sở tâm lí học
Trẻ 25-36 tháng có đời sống cảm xúc mang tính trực tiếp, dễ bị chi phối bởi các kích thích môi trường và chưa có khả năng tự điều chỉnh hành vi ổn định [4, tr. 28]. Khả năng tự điều chỉnh cảm xúc và hành vi của trẻ còn hạn chế nên rất cần sự hỗ trợ từ người lớn. Âm nhạc, với khả năng gợi cảm xúc tích cực và tạo cảm giác an toàn có thể giúp trẻ giảm lo lắng, giảm hưng phấn vận động, từ đó chuyển sang trạng thái yên tĩnh và thư giãn.
2.2.3. Cơ sở giáo dục học
Trong giáo dục mầm non (GDMN), việc tổ chức các hoạt động chăm sóc - giáo dục phải bảo đảm tính tích hợp giữa nuôi dưỡng, chăm sóc sức khỏe và giáo dục phát triển toàn diện [1, tr. 22]. Tổ chức cho trẻ nghe nhạc trong giờ ngủ trưa không đơn thuần là hỗ trợ giấc ngủ mà còn là phương thức giáo dục nhẹ nhàng nhằm hình thành thói quen sinh hoạt có nề nếp, phát triển cảm xúc thẩm mĩ và tạo dựng môi trường giáo dục nhân văn, thân thiện. Việc tích hợp âm nhạc vào hoạt động ngủ trưa là một hướng tiếp cận phù hợp với định hướng của chương trình, góp phần tạo môi trường giáo dục thân thiện và hỗ trợ trẻ hình thành nề nếp sinh hoạt.
2.2.4. Cơ sở âm nhạc học
Âm nhạc sử dụng trong giờ ngủ trưa cần có tính chất ổn định, nhẹ nhàng, ít biến động về trường độ, cường độ và sắc thái. Những tác phẩm âm nhạc có tiết tấu chậm, giai điệu ổn định có tác động tích cực đến hệ thần kinh và trạng thái cảm xúc của con người [8, tr. 56]. Ngược lại, âm nhạc có tiết tấu nhanh, cường độ mạnh, thay đổi đột ngột hoặc lời ca kích thích có thể làm trẻ khó ổn định trạng thái cảm xúc
2.2.5. Chế độ sinh hoạt hàng ngày của trẻ 25-36 tháng theo Chương trình giáo dục mầm non
Chế độ sinh hoạt hàng ngày của trẻ nhà trẻ được xây dựng dựa trên đặc điểm phát triển tâm sinh lí và mục tiêu giáo dục toàn diện. Theo Chương trình GDMN, các hoạt động trong ngày bao gồm: đón trẻ, hoạt động học, hoạt động chơi, ăn, ngủ, vệ sinh và trả trẻ [1, tr. 45], kể (khoảng 120-150 phút), có vai trò phục hồi năng lượng và ổn định trạng thái tâm lí. Việc tổ chức ngủ trưa cần bảo đảm tính nhịp điệu, ổn định và lặp lại nhằm hình thành thói quen sinh hoạt cho trẻ. Quy trình tổ chức ngủ trưa gồm các bước: chuẩn bị ngủ, hỗ trợ trẻ đi vào giấc ngủ và duy trì giấc ngủ. Trong từng giai đoạn, GV cần sử dụng các biện pháp phù hợp để giúp trẻ chuyển tiếp trạng thái một cách nhẹ nhàng.
2.2.6. Vai trò của âm nhạc đối với trạng thái nghỉ ngơi của trẻ 25-36 tháng
Âm nhạc là một hình thức kích thích cảm giác có tổ chức, có khả năng tác động trực tiếp đến hệ thần kinh trung ương thông qua các yếu tố như nhịp điệu, cao độ, trường độ và cường độ âm thanh. Đối với trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ 25-36 tháng, âm nhạc không chỉ mang chức năng giải trí mà còn giữ vai trò quan trọng trong việc điều hòa trạng thái tâm sinh lí, góp phần hỗ trợ quá trình chuyển tiếp từ trạng thái hoạt động sang trạng thái nghỉ ngơi. Trước hết, xét trên phương diện sinh lí học, các nghiên cứu đã chỉ ra rằng những giai điệu có tiết tấu chậm, ổn định có khả năng làm giảm nhịp tim, điều hòa nhịp thở và làm dịu hoạt động của hệ thần kinh. Âm nhạc nhẹ nhàng giúp tăng cường quá trình ức chế thần kinh, từ đó tạo điều kiện thuận lợi cho cơ thể chuyển sang trạng thái thư giãn. Điều này đặc biệt phù hợp với đặc điểm của trẻ 25-36 tháng, khi quá trình hưng phấn thường chiếm ưu thế và trẻ gặp khó khăn trong việc tự điều chỉnh trạng thái.
Trên phương diện tâm lí học, âm nhạc có khả năng gợi lên những cảm xúc tích cực, tạo cảm giác an toàn và quen thuộc cho trẻ. Ở lứa tuổi nhà trẻ, trẻ có xu hướng phản ứng mạnh với các kích thích cảm xúc, do đó âm nhạc với tính chất êm dịu có thể giúp giảm lo lắng, giảm căng thẳng và ổn định trạng thái cảm xúc. Khi trẻ được đặt trong môi trường âm nhạc nhẹ nhàng, quá trình chuyển từ trạng thái vận động sang trạng thái nghỉ ngơi diễn ra tự nhiên hơn. Bên cạnh đó, xét dưới góc độ giáo dục học, âm nhạc có thể được sử dụng như một “tín hiệu chuyển tiếp” trong chế độ sinh hoạt hằng ngày. Khi âm nhạc được lặp lại một cách ổn định trước và trong giờ ngủ trưa, trẻ sẽ dần hình thành mối liên hệ giữa âm thanh và hoạt động nghỉ ngơi, từ đó tạo nên phản xạ có điều kiện tích cực đối với việc đi ngủ. Điều này không chỉ giúp rút ngắn thời gian đi vào giấc ngủ mà còn góp phần hình thành nề nếp sinh hoạt có tổ chức cho trẻ. Ngoài ra, âm nhạc còn có ý nghĩa trong việc tạo dựng môi trường giáo dục mang tính thẩm mĩ và nhân văn. Không gian lớp học với âm nhạc nhẹ nhàng, kết hợp với các yếu tố như ánh sáng dịu và sự chăm sóc ân cần của GV sẽ tạo nên một môi trường tâm lí tích cực, giúp trẻ cảm thấy an toàn và dễ dàng thích nghi với hoạt động ngủ trưa trong tập thể. Như vậy, âm nhạc giữ vai trò đa diện đối với trạng thái nghỉ ngơi của trẻ 25-36 tháng, vừa tác động đến cơ chế sinh lí, vừa điều hòa cảm xúc, đồng thời hỗ trợ quá trình hình thành thói quen sinh hoạt. Việc sử dụng âm nhạc trong giờ ngủ trưa, nếu được tổ chức một cách khoa học và phù hợp sẽ góp phần nâng cao chất lượng giấc ngủ và hiệu quả chăm sóc - giáo dục trẻ trong trường mầm non.
2.3. Nguyên tắc đề xuất biện pháp
Việc đề xuất các biện pháp tổ chức cho trẻ 25-36 tháng nghe nhạc trong giờ ngủ trưa cần được xây dựng trên những nguyên tắc khoa học, bảo đảm sự phù hợp với đặc điểm phát triển của trẻ và yêu cầu của GDMN. Các nguyên tắc này không chỉ định hướng cho việc lựa chọn nội dung và cách thức tổ chức mà còn bảo đảm tính hiệu quả và tính sư phạm của các biện pháp được áp dụng.
2.3.1. Nguyên tắc bảo đảm tính khoa học
Các biện pháp tổ chức cần dựa trên cơ sở khoa học của sinh lí học, tâm lí học và giáo dục học mầm non. Việc sử dụng âm nhạc trong giờ ngủ trưa phải phù hợp với đặc điểm hoạt động của hệ thần kinh trẻ nhỏ, trong đó cần chú trọng đến sự cân bằng giữa quá trình hưng phấn và ức chế.
Âm nhạc được lựa chọn cần có nhịp điệu chậm, ổn định, cường độ âm thanh vừa phải nhằm tránh gây kích thích mạnh đến hệ thần kinh. Đồng thời, việc tổ chức hoạt động phải tuân theo quy luật sinh lí của giấc ngủ, bảo đảm quá trình chuyển tiếp từ trạng thái hoạt động sang trạng thái nghỉ ngơi diễn ra một cách tự nhiên. Nguyên tắc này đòi hỏi GV không sử dụng âm nhạc một cách cảm tính mà cần có sự hiểu biết về tác động của âm thanh đối với cơ thể và tâm lí của trẻ.
2.3.2. Nguyên tắc bảo đảm tính phù hợp với đặc điểm lứa tuổi
Trẻ 25-36 tháng có khả năng chú ý ngắn, dễ bị phân tán và nhạy cảm với các kích thích môi trường. Do đó, các biện pháp tổ chức cần phù hợp với mức độ phát triển nhận thức, cảm xúc và hành vi của trẻ.
Âm nhạc sử dụng phải đơn giản, dễ tiếp nhận, không gây quá tải cảm giác. Thời lượng nghe nhạc cần được điều chỉnh phù hợp, tránh kéo dài gây nhàm chán hoặc duy trì quá ngắn khiến trẻ chưa kịp ổn định trạng thái. Ngoài ra, cần chú ý đến sự khác biệt cá nhân giữa các trẻ về nhu cầu ngủ, mức độ nhạy cảm với âm thanh và khả năng thích nghi. Việc tổ chức linh hoạt theo đặc điểm từng nhóm trẻ sẽ góp phần nâng cao hiệu quả của hoạt động.
2.3.3. Nguyên tắc bảo đảm tính sư phạm
Tính sư phạm của biện pháp thể hiện ở việc tổ chức hoạt động phù hợp với mục tiêu giáo dục, đồng thời tạo môi trường tâm lí tích cực cho trẻ. GV cần sử dụng âm nhạc như một phương tiện giáo dục nhẹ nhàng, kết hợp với lời nói, cử chỉ và thái độ ân cần để tạo cảm giác an toàn, gần gũi cho trẻ. Quá trình tổ chức phải bảo đảm sự tôn trọng nhịp độ cá nhân của trẻ, không ép buộc, không tạo áp lực mà hướng tới việc hỗ trợ trẻ hình thành thói quen ngủ trưa một cách tự nhiên. Nguyên tắc này nhấn mạnh vai trò của GV như một chủ thể điều tiết hoạt động, có khả năng quan sát, điều chỉnh và tương tác phù hợp với trẻ trong từng tình huống cụ thể.
2.4. Hệ thống biện pháp tổ chức cho trẻ 25-36 tháng nghe nhạc trong giờ ngủ trưa
Trên cơ sở các nguyên tắc đã xác lập, hệ thống biện pháp tổ chức cho trẻ 25-36 tháng nghe nhạc trong giờ ngủ trưa được xây dựng theo hướng tác động đồng bộ đến ba thành tố cơ bản của quá trình giáo dục: nội dung (âm nhạc), môi trường (không gian - điều kiện tổ chức) và chủ thể tổ chức (GV). Sự phối hợp có hệ thống giữa các yếu tố này nhằm tạo ra một “trường tác động” ổn định, giúp trẻ chuyển tiếp từ trạng thái hoạt động sang trạng thái nghỉ ngơi một cách tự nhiên, nhẹ nhàng và phù hợp với đặc điểm phát triển của lứa tuổi.
2.4.1. Lựa chọn âm nhạc phù hợp với mục đích hỗ trợ giấc ngủ
Mục đích: Hướng tới việc tạo lập trạng thái thư giãn sinh lí và ổn định cảm xúc, qua đó làm giảm mức độ hưng phấn thần kinh và hỗ trợ trẻ đi vào giấc ngủ một cách tự nhiên.
Cách thức tiến hành: GV cần lựa chọn các tác phẩm âm nhạc có đặc điểm cấu trúc phù hợp với mục tiêu nghỉ ngơi, cụ thể là tiết tấu chậm, nhịp điệu đều, giai điệu đơn giản, ít biến đổi đột ngột về cường độ và sắc thái. Các thể loại nhạc thích hợp bao gồm nhạc không lời, nhạc hòa tấu nhẹ, nhạc piano, âm thanh thiên nhiên hoặc các làn điệu dân ca ru con. Đồng thời, âm lượng cần được kiểm soát ở mức thấp đến trung bình, bảo đảm âm thanh lan tỏa nhẹ nhàng, không gây kích thích thính giác hoặc làm gián đoạn quá trình thư giãn của trẻ.
Ý nghĩa: Việc lựa chọn âm nhạc phù hợp không chỉ tác động trực tiếp đến trạng thái sinh lí mà còn tạo nền tảng cảm xúc tích cực, giúp trẻ dần hình thành phản ứng thư giãn có điều kiện. Đây là yếu tố khởi đầu mang tính quyết định trong toàn bộ quá trình tổ chức hoạt động nghe nhạc trong giờ ngủ trưa.
2.4.2. Tổ chức môi trường nghe nhạc phù hợp với không gian ngủ trưa
Mục đích: Tối ưu hóa hiệu quả của âm nhạc thông qua việc tạo lập một môi trường vật lí và tâm lí thuận lợi cho giấc ngủ của trẻ.
Cách thức tiến hành: GV cần điều chỉnh tổng thể các yếu tố môi trường như ánh sáng, âm thanh nền, nhiệt độ và cách bố trí không gian. Ánh sáng nên được giảm ở mức dịu, hạn chế ánh sáng trực tiếp; tiếng ồn từ bên ngoài cần được kiểm soát tối đa; nhiệt độ phòng bảo đảm dễ chịu và ổn định.
Chỗ nằm của trẻ được sắp xếp gọn gàng, thoáng mát, tạo khoảng cách hợp lí. Thiết bị phát nhạc cần đặt ở vị trí phù hợp để âm thanh lan tỏa đều trong không gian, tránh tập trung cục bộ gây khó chịu cho một số trẻ.
Ý nghĩa: Môi trường phù hợp đóng vai trò như một “khung nâng đỡ” cho tác động của âm nhạc, giúp tăng cường hiệu quả thư giãn, đồng thời tạo cảm giác an toàn, dễ chịu, từ đó hỗ trợ quá trình đi vào giấc ngủ của trẻ một cách bền vững.
2.4.3. Sử dụng âm nhạc đúng thời điểm và thời lượng
Mục đích: Bảo đảm sự chuyển tiếp liên tục, mềm mại giữa các trạng thái hoạt động và nghỉ ngơi, phù hợp với quy luật sinh lí của giấc ngủ.
Cách thức tiến hành: Âm nhạc nên được đưa vào từ giai đoạn chuẩn bị ngủ, khi trẻ bắt đầu ổn định chỗ nằm và giảm dần mức độ vận động. Trong giai đoạn đầu của giấc ngủ, âm nhạc được duy trì với cường độ thấp nhằm hỗ trợ quá trình thư giãn. Khi phần lớn trẻ đã đi vào giấc ngủ, âm lượng cần được giảm dần hoặc tắt hoàn toàn để bảo đảm sự yên tĩnh cần thiết.
Việc điều chỉnh thời lượng cần linh hoạt, tránh kéo dài âm nhạc quá lâu gây lệ thuộc hoặc gián đoạn giấc ngủ sâu.
Ý nghĩa: Sử dụng âm nhạc đúng thời điểm giúp thiết lập mối liên hệ giữa âm thanh và trạng thái nghỉ ngơi, qua đó hình thành cơ chế phản ứng có điều kiện, giúp trẻ rút ngắn thời gian đi vào giấc ngủ và nâng cao chất lượng giấc ngủ.
2.4.4. Kết hợp âm nhạc với tương tác sư phạm của giáo viên
Mục đích: Tăng cường sự hỗ trợ về mặt cảm xúc và tạo dựng cảm giác an toàn cho trẻ trong quá trình chuyển sang trạng thái nghỉ ngơi.
Cách thức tiến hành: Trong quá trình tổ chức ngủ trưa, GV cần sử dụng giọng nói nhẹ nhàng, nhịp điệu chậm, kết hợp với các cử chỉ ân cần như vỗ về, điều chỉnh tư thế nằm, đắp chăn hoặc xoa lưng cho trẻ.
Âm nhạc đóng vai trò nền tảng, trong khi sự tương tác trực tiếp của GV đóng vai trò bổ trợ, giúp cá thể hóa sự hỗ trợ đối với từng trẻ, đặc biệt là những trẻ khó ngủ hoặc có nhu cầu gắn bó cảm xúc cao.
Ý nghĩa: Sự kết hợp giữa âm nhạc và tương tác sư phạm giúp hình thành môi trường tâm lí tích cực, giảm lo lắng và tạo cảm giác được quan tâm, từ đó giúp trẻ dễ dàng đi vào giấc ngủ hơn. Đây là yếu tố thể hiện rõ nét tính nhân văn trong tổ chức hoạt động giáo dục mầm non.
2.4.5. Hình thành thói quen nghe nhạc gắn với nề nếp ngủ trưa
Mục đích: Thiết lập phản xạ có điều kiện tích cực, giúp trẻ nhận biết và thích nghi với thời điểm nghỉ ngơi trong chế độ sinh hoạt hằng ngày.
Cách thức tiến hành: Âm nhạc được sử dụng một cách ổn định về thời điểm, nội dung và cách thức tổ chức trong giờ ngủ trưa hằng ngày. Sự lặp lại có tính hệ thống giúp trẻ dần hình thành mối liên hệ giữa âm nhạc và hoạt động ngủ.
Qua thời gian, khi âm nhạc vang lên, trẻ sẽ tự động điều chỉnh hành vi theo hướng giảm vận động, nằm yên và chuẩn bị đi ngủ.
Ý nghĩa: Việc hình thành thói quen nghe nhạc trước khi ngủ giúp trẻ thích nghi nhanh với chế độ sinh hoạt tập thể, đồng thời góp phần xây dựng nề nếp, tính kỉ luật và sự ổn định trong hành vi.
2.4.6. Cá thể hóa hoạt động nghe nhạc theo đặc điểm của trẻ
Mục đích: Đáp ứng nhu cầu và đặc điểm riêng của từng trẻ, từ đó nâng cao hiệu quả tổ chức hoạt động.
Cách thức tiến hành: GV cần quan sát phản ứng của từng trẻ đối với âm nhạc và điều chỉnh linh hoạt về âm lượng, loại nhạc hoặc mức độ hỗ trợ. Với những trẻ khó ngủ, cần tăng cường tương tác trực tiếp; với trẻ nhạy cảm với âm thanh, cần giảm cường độ hoặc lựa chọn âm nhạc phù hợp hơn.
Việc phân nhóm trẻ theo đặc điểm giấc ngủ cũng là một cách tiếp cận hiệu quả nhằm cá thể hóa quá trình tổ chức.
Ý nghĩa: Cá thể hóa giúp bảo đảm sự phù hợp và công bằng trong giáo dục, đồng thời phát huy tối đa hiệu quả của biện pháp. Đây là biểu hiện cụ thể của quan điểm lấy trẻ làm trung tâm trong GDMN. Bên cạnh đó, trong bối cảnh đổi mới GDMN theo hướng lấy trẻ làm trung tâm, việc tổ chức cho trẻ nghe nhạc trong giờ ngủ trưa cần được nhìn nhận như một thành tố của môi trường giáo dục giàu tính trải nghiệm và cảm xúc. Âm nhạc không chỉ đóng vai trò hỗ trợ sinh lí mà còn góp phần hình thành nền tảng cảm xúc tích cực, giúp trẻ cảm nhận được sự an toàn, được chăm sóc và được tôn trọng trong môi trường giáo dục. Việc vận dụng linh hoạt các biện pháp tổ chức nghe nhạc trong giờ ngủ trưa còn góp phần nâng cao năng lực nghề nghiệp của GV, đặc biệt là năng lực tổ chức môi trường giáo dục và điều tiết trạng thái tâm lí của trẻ. Thông qua quá trình quan sát, điều chỉnh và phản hồi, GV có thể tích lũy kinh nghiệm sư phạm, từ đó cá thể hóa hoạt động chăm sóc - giáo dục phù hợp với từng trẻ. Đồng thời, việc sử dụng âm nhạc một cách có chủ đích trong chế độ sinh hoạt hằng ngày còn góp phần tạo dựng môi trường giáo dục mang tính nhân văn, nơi trẻ không chỉ được chăm sóc về thể chất mà còn được nuôi dưỡng về cảm xúc và thẩm mĩ. Đây chính là nền tảng quan trọng cho sự phát triển toàn diện của trẻ trong những năm đầu đời.
Từ góc độ phát triển bền vững trong GDMN, việc tổ chức cho trẻ nghe nhạc trong giờ ngủ trưa còn góp phần hình thành những tiền đề ban đầu cho năng lực tự điều chỉnh hành vi và cảm xúc - một trong những năng lực cốt lõi của con người trong xã hội hiện đại. Khi trẻ được trải nghiệm môi trường âm nhạc ổn định, nhẹ nhàng và có tính lặp lại, trẻ dần học cách thích nghi với nhịp sinh hoạt chung, đồng thời hình thành khả năng chuyển đổi trạng thái một cách linh hoạt giữa hoạt động và nghỉ ngơi. Mặt khác, việc sử dụng âm nhạc trong giờ ngủ trưa cũng đặt ra yêu cầu đối với nhà trường trong việc xây dựng môi trường giáo dục đồng bộ, nơi các yếu tố vật chất và tâm lí được tổ chức hài hòa. Điều này đòi hỏi sự phối hợp giữa GV, nhà quản lí và các điều kiện cơ sở vật chất nhằm bảo đảm tính nhất quán trong tổ chức chế độ sinh hoạt. Do đó, có thể khẳng định rằng, tổ chức cho trẻ nghe nhạc trong giờ ngủ trưa không chỉ là một biện pháp mang tính kĩ thuật mà còn là một thành tố của môi trường giáo dục toàn diện, góp phần nâng cao chất lượng chăm sóc - giáo dục trẻ theo định hướng phát triển bền vững trong GDMN hiện nay.
3. Kết luận
Việc tổ chức cho trẻ 25-36 tháng nghe nhạc trong giờ ngủ trưa ở trường mầm non là một biện pháp giáo dục có cơ sở khoa học và giá trị thực tiễn rõ rệt. Trên nền tảng của các luận điểm sinh lí học, tâm lí học, giáo dục học và âm nhạc học, có thể khẳng định rằng âm nhạc, khi được lựa chọn và sử dụng một cách phù hợp, có khả năng tác động tích cực đến trạng thái thần kinh và cảm xúc của trẻ, từ đó hỗ trợ quá trình chuyển tiếp từ hoạt động sang nghỉ ngơi một cách tự nhiên và hiệu quả.
Việc đặt hoạt động nghe nhạc trong mối quan hệ với chế độ sinh hoạt hằng ngày của trẻ theo Chương trình GDMN cho thấy tính hệ thống và tính định hướng của biện pháp này. Âm nhạc không chỉ đóng vai trò hỗ trợ giấc ngủ mà còn góp phần hình thành nề nếp sinh hoạt, phát triển cảm xúc thẩm mĩ và tạo dựng môi trường giáo dục thân thiện, an toàn cho trẻ.
Các biện pháp được đề xuất trong bài viết thể hiện sự kết hợp giữa cơ sở khoa học và yêu cầu sư phạm, đồng thời phù hợp với đặc điểm phát triển của trẻ 25-36 tháng cũng như điều kiện tổ chức hoạt động trong trường mầm non. Đặc biệt, vai trò của GV trong việc lựa chọn, tổ chức và điều chỉnh hoạt động được nhấn mạnh như một yếu tố quyết định hiệu quả của quá trình tổ chức. Khi âm nhạc được sử dụng như một tín hiệu chuyển tiếp ổn định trong chế độ sinh hoạt, trẻ sẽ dần hình thành phản xạ tích cực đối với hoạt động ngủ trưa, từ đó rút ngắn thời gian đi vào giấc ngủ và nâng cao chất lượng giấc ngủ. Điều này góp phần quan trọng vào việc nâng cao chất lượng chăm sóc - giáo dục trẻ trong trường mầm non theo định hướng phát triển toàn diện.
Tài liệu tham khảo
[1] Bộ Giáo dục và Đào tạo (2017). Thông tư số 01/VBHN-BGDĐT, ngày 24/01/2017 ban hành Chương trình giáo dục mầm non. Hà Nội.
[2] Bộ Giáo dục và Đào tạo (2021). Chương trình giáo dục mầm non. NXB Giáo dục Việt Nam, Hà Nội.
[3] Hoàng Văn Yến (chủ biên, 2016). Phương pháp giáo dục âm nhạc cho trẻ mầm non. NXB Giáo dục Việt Nam, Hà Nội.
[4] Levitin, D. J. (2006). This Is Your Brain on Music. Dutton, New York.
[5] Ngô Công Hoàn (1995). Tâm lí học trẻ em. NXB Giáo dục, Hà Nội.
[6] Nguyễn Ánh Tuyết (2004). Giáo dục học mầm non. NXB Đại học Sư phạm, Hà Nội.
[7] Nguyễn Thị Hòa (2015). Tổ chức chế độ sinh hoạt cho trẻ. NXB Đại học Sư phạm, Hà Nội.
[8] Owens, J. A. (2014). Sleep Medicine Clinics. International Journal of Nursing Practice, 9(4), 1-10.
[9] Shonkoff, J. P. & Phillips, D. A. (2000), From Neurons to Neighborhoods, Washington.
[10] Thaut, M. H. (2005). Rhythm, Music, and the Brain. Routledge.